Ayytech

19/09/2025

የፕሮቲን የቋንቋ ሞዴል (protein language model) ምንድነው?

ፕሮቲን የሰው ልጆችን አካል ለመገንባት፣ ለመጠገን እና ለመቆጣጠር አስፈላጊ የሆኑ ተግባራቶችን ከሚከውኑት አሚኖ አሲድ ከተባሉ ሞለኪውሎች ሰንሰለት የተዋቀረ ነው። የአሚኖ አሲዶች ቅደም ተከተል (sequence) ለፕሮቲኖችን ቅርጽ ይሰጣል፡፡ የፕሮቲኖቹ ቅርጽ ደግሞ የሚኖራቸውን ተግባር ይወስናል፡፡ ተግባራቱ ለአብነት ኦክሲጅን መሸከም፣ ምግብ መፍጨት ወይም ሴሎችን መጠገን ሊሆን ይችላል፡፡

የፕሮቲን የቋንቋ ሞዴል ፕሮቲኖችን እንደ ቋንቋ የሚተረጉም የኤ.አይ ሞዴል ማለት ነው። ሞዴሉ በተፈጥሮ ቋንቋ ቅንብር (NLP) አማካኝነት አሚኖ አሲድን እንደ ቃል ይረዳዋል፡፡ በዚህም በሚሊዮን በሚቆጠሩ የፕሮቲኖች ዳታ ላይ በመሰልጠን የአሚኖ አሲዶችን አወቃቀር በቀላሉ እንዲያውቅ ይደረጋል፡፡

ይህም ኤ.አይ አዳዲስ ፕሮቲኖችን ለመንደፍ እንደሚረዳ የሳይንስ ዳይሬክት ድረገጽ እ.ኤ.አ በ2025 ያወጣው መረጃ ያመላክታል፡፡ እነዚህ ሞዴሎች የአሚኖ አሲድ ቅደም ተከተሎችን በመለየት፣ ቅርጻቸውን በመተንበይ የህክምና ምርምሮች ከነባሩ የላቦራቶሪ ዘዴዎች በበለጠ ፍጥነት እንዲሰሩ በማድረግ የዘርፉን ባለሙያዎች ብሎም የህክምና ምርምር እድገትን በማገዝ ላይ ይገኛል፡፡

13/09/2025

Akeekkachiisa

Dhiheenya kana biyya keenya keessatti hojiin hannaa fi akkaawuntii hacking fayyadamtoota Telegiraamii fi WhatsApp irratti xiyyeeffate dabalaa dhufeera.

Dhiheenya kana akka durii irraa adda ta'ee Bulchiinsi Nageenya Neetwork Odeeffannoo Cyber ​​Risk Preparedness and Response Center / Ethio-CERRT / akkaawuntii Telegiraamii fi WhatsApp namoota dhuunfaa hack ta'uu fi hanni sadarkaa olaanaatti raawwatamaa jiraachuu mirkaneessuu danda'eera.

Hacking account kunniin kan raawwatamu link hamaa gara qaama target ta'etti erguun tooftaalee linkii sana akka banan gochuudhaani. Tooftaalee kana keessaa inni guddaan tokko bilbila ariifachiisaa Zoom ykn waltajjiiwwan onlaayinii biroo irratti karaa liinkii ergameen akka hirmaatan amansiisuudhaan, yeroo linkii sana bananii seenan akkaawuntiin isaanii ni hack ta’a.

Erga account kun hack ta'ee booda akkaawuntii Telegram ykn WhatsApp hacked ta'etti fayyadamuun dhimma barbaachisaa tokkoof qarshii nu barbaachisa jechuun ergaa barreeffamaa erguun akka nuuf ergitan gaafachuun hiriyyoota nama sanaa gowwoomsaa jiru.

Kanaaf, fayyadamtoonni Telegram fi WhatsApp yeroo linkii hawwataa fi ariifachiisaa qaama hin beekamne irraa argattan akkasumas yeroo bilbilli link sana banuuf bilbilamu, akkaawuntii keessan hack gochuuf itti fayyadamuu waan danda'aniif of eeggannoo guddaa akka gootan yaadachiisa.

Kana malees, Bulchiinsi Nageenya Neetwork Odeeffannoo fayyadamtoonni Telegiraamii fi WhatsApp dursa gaaffii liqii fi deeggarsa hiriyoota, firoota ykn miiltoowwan hojii keessanii karaa akkaawuntii kanaan osoo hin mirkaneessiin maallaqa tokkollee akka hin ergin yaadachiisa

28/08/2025

NASAn qorannoo saayinsii aduutiif moodeela haaraa sammuu namtolchee ifoomseera.

NASAn saayinsii aduu ceesisuuf sirna haaraa Solar Heliophysics Foundation Model jedhamu ifoomseera. Moodeelli kun ragaa aduu waggoota sagal NASAn walitti qabe irratti hundaa'a. Moodeelli Aduu kun balaqqeessa aduu fi haala qilleensa hawaa gadi fageenyaan qorata.

Moodeelli AI kun balaa saatalaayitii, giiridii humnaa fi sirna qunnamtii irratti mudachuu danda’u tilmaamuuf gargaaruu danda’a. Akkasumas saayintistoonni dhiibbaa raadiyaashiniin altiraavaayoleetii aduu qilleensa gubbaa lafaa irratti qabu hubachuu fi tilmaamuuf gargaaruu danda’a.

Moodeelli kun IBM fi michoota biroo waliin ta’uun kan hojjetame ta’uu NASAn marsariitii isaa irratti ibseera.

28/08/2025

Afrikaa Kibbaa fi Chaayinaan sammuu namtolchee irratti tumsuuf waliigalaniiru.

Afrikaan Kibbaa fi Chaayinaan teeknooloojii AI irratti waliin hojjechuuf waliigalaniiru. Waliigaltichi qorannoo fi kalaqa kan hammatu yoo ta’u, teeknooloojiin kun dameelee ijoo keessatti akka hojiirra oolu karaa kan saaqu ta’uu marsariitiin iAfrica irraa argame ni mul’isa. Waliigaltichi Huawei fi Honor waliin ta’uun barattootaa fi abbootii qabeenyaaf bilbiloota ismaartii gatii madaalawaa ta’een dhiyeessuu kan hammatedha.

Jilli Ministeera Komunikeeshinii Afrikaa Kibbaatiin durfamu yaa’ii BRICS irratti dhaabbilee teeknooloojii Chaayinaa waliin dhimma kana irratti mari’achuu isaa gabaafameera. Naannolee biyyattii hin misoomne keessattis fayyadamni intarneetii fooyyessuuf mariin gaggeeffameera.

Ministeerri kun tattaaffiin kun lammiileen Afrikaa Kibbaa hundi dinagdee dijitaalaa keessatti akka hirmaatan fi fayyadamoo ta’an gargaaruuf kan kaayyeffate ta’uu ibseera.

Ministeerichi Afrikaan Kibbaa bara 2028tti dinagdee dijitaalaa irraa GDP ishee keessaa hanga dhibbeentaa 20 maddisiisuu akka dandeessu ibseera.

Marsariitii | Facebook | X | YouTube | TikTok | LinkedIn irratti | Instagram

23/07/2025

Balaa hanna saayibariitiif saaxilamnee jirraa?

Irra caalaan keenya namoota hin beekne irraa ergaan ykn bilbilli miidiyaa hawaasaa, ergaa barreeffamaa, ykn bilbila yeroo adda addaatti nu qaqqabeera.

Ergaawwanii fi bilbilli kun yeroo baay’ee amansiisaa, baay’ee hawwataa fi hawwataa waan ta’aniif, waan dubbannu osoo itti hin yaadin illee raawwanna. Kunis harka gowwoomsitootaatti akka kufnu nu taasisa. Kanaafuu, malawwan gowwoomsitoonni waan barbaadan nurraa argachuuf itti fayyadaman maali:

👉Maqaa jaalalaatiin nama miidhame sobaan gowwoomsuu, keessumattuu miidiyaa hawaasaa irratti wal arguu fi hariiroo jalqabuun;

👉Fedhii bu'aa argachuuf qabnu irratti hundaa'uun akka waan karaa biraatiin maallaqa hedduu itti argannu hin jirreetti sobaan socho'uu;

👉Sobaan akka waan namni oomishaa fi tajaajila interneetii irratti bituu ykn gurguru jiruutti socho'uu;

👉Namoonni gowwoomsitoonni odeeffannoo dhuunfaa keenya akka waan hatanitti fakkeessanii ifa baasuuf doorsisuun ni hatu;

👉Scams hojii mindaa ol'aanaa nuuf qacaruuf waadaa seenanii hojii sanaaf kaffaltii duraa gaafatan;

👉Scams lootarii ykn dorgommii nuti hin seenne injifanneerra jennee amannu;

👉Scams dhaabbata amanamaa, hiriyyaa dhiyoo ykn miseensa maatii fakkeessanii;

INSA- የኢንፎርሜሽን መረብ ደህንነት አስተዳደር

የታክስ ክፍያን በኤሌክትሮኒክስ ዘዴ ለማሰባሰብ የሚያስችል የሦስትዮሽ የስምምነት ሰነድ ተፈረመ

18/07/2025

Bilbilli keenya hack ta'uu isaa yoo shakkine maal gochuu qabna?

Bilbilli keenya hack ta'uu isaa yoo shakkine miidhaa dabalataa akka hin geessisneef hatattamaan tarkaanfiiwwan armaan gadii fudhachuu qabna:

• Hatattamaan interneetii irraa addaan kutuu: WiFi fi daataa moobaayilaa cufuu; kunis daataa dabalataan akka hin saaxilamne/hanna kan ittisu yoo ta’u, malware ykn vaayirasiin akka ajajaa fi to’annoo server waliin hin qunnamne taasisa.

• Iskaaniin farra vaayirasii guutuu hojjedhu: Appilikeeshiniiwwan shakkisiisaa sirna hojii bilbila keessanii keessaa balleessuuf appii farra malware fayyadamaa.

• Jecha icciitii hunda jijjiiri: Jecha icciitii kee jijjiiri, keessumaa akkaawuntii barbaachisoo kanneen akka email, baankii moobaayilaa, miidiyaa hawaasaa, fi bittaa toora interneetii; yoo danda’ame, ibsa kana adda addaan meeshaa nageenya qabu irratti kuusuu.

• Baankotaa fi dhaabbilee keessan beeksisaa: Daldala shakkisiisaa yoo hubattan hatattamaan dhaabbilee dhimmi ilaallatu beeksisaa.

• Hiriyyoota kee, maatii kee fi namoota wajjin hojjettu beeksisi: Haakeroonni gowwoomsaa babal’isuuf si fakkeessuu akka danda’an isaanitti himi.

• Daataa barbaachisaa ta’e duwwaa gochuu: Daataa barbaachisaa (sanadoota, suuraa, viidiyoo, lakkoofsa bilbilaa fi kkf) duwwaa gochuu.

• Factory reset your phone: Yeroo baayyee malware hin baafamne ofirraa baasuuf karaa bu'a qabeessa ta'e kana. Haa ta'u malee, malli kun daataa hunda akka haqu beekaa. Dursa daataa keessan isa barbaachisaa ta'e backup gochuu keessan mirkaneessaa.

18/07/2025

"Meeshaaleen Intelligence Namtolchee dandeettii yaada nama waal madaalchisuu Namaa Hir'isaa Jira" Qo'annoo

| Dhiheenya kana Yunivarsiitiin Kaarneegii Meelooniifi Maayikroosooft waliin ta’uun dhiibbaa sammuu namtolchee sababeeffannaa namaa irratti qabu irratti qorannoo gaggeessaniiru.

Qorannoon kun bara 2024-2025 gidduutti kan gaggeeffame yoo ta’u, Ebla darbe konfiraansii Jaappaan magaalaa Yokohamaatti geggeeffame irratti ifatti dhiyaateera.

Qorannoon kun namoota 319 kan hammate yoo ta’u, namoota hojiin isaanii gadi fageenyaan yaaduu barbaadu kan hammatedha.

Argannoon qorannichaa maali?

Qorannoon kun irra caalaa argannoowwan sadii of keessaa qaba.

Qorannoon kun akka agarsiisutti namoonni qorannoo jalqabaa irratti qorataman gadi fageenyaan yaaduu fi wantoota irra caalaan irratti xiyyeeffachuuf rakkataniiru.

Akkasumas meeshaan sammuu namtolchee (artificial intelligence) deebii kenna jedhanii waan yaadaniif fedhiin gadi fageenyaan wantoota qorachuuf qaban hir’achuu agarsiisaniiru.

Inni lammaffaan meeshaalee sammuu namtolchee irratti garmalee amantaa qabaachuu yoo ta’u, namoonni bu’aa meeshaalee kanaa irratti amantaa olaanaa akka hin qabne qorannoon kun ni mul’isa.

Bu’aan argames dhugaa ta’uu isaa mirkaneessuuf maddoota biroo ilaaluun bu’aa argame mirkaneessuuf akka hin yaalne ni agarsiisa.

Bu’aan qorannichaa inni sadaffaan namoonni waan gadi fageenyaa fi walxaxaa ta’e yaaduu fi deebii hubannoo qabu kennuurra, dogoggora salphaa fi bu’uuraa meeshaaleen sammuu namtolchee hojjetan sirreessuu irratti xiyyeeffachuu isaaniiti.

Yaada mataa isaanii yeroo muraasa waan dhiyeessaniif dandeettiin uumamaan namni sun yaada maddisiisuu akka hir’atu qorannoon kun ni ibsa.

Akka qorannichaatti meeshaalee sammuu namtolchee erga fayyadamanii booda hojiiwwan daataa waliin walqabatan daataa walitti qabuu irraa gara mirkaneessuutti ce’aniiru.

Hojii rakkoo furuu keessatti kallattiin rakkoo furuu irraa gara gorsa sammuu namtolchee fudhachuutti ce’aniiru jedhama.

Namoota 319 qorannoo kanarratti hirmaatan keessaa 83 amantaan sammuu namtolchee irratti qaban dandeettii sababeeffannaa isaanii akka laaffise himaniiru.

Kana malees, qorannoon kun akka agarsiisutti namoonni 72 deebii sammuu namtolchee irraa argatan sirreessuu akka hin dandeenye, yeroo dogoggora ta’anillee.

Walumaagalatti, qorannoon kun akka xumuretti, bakka hojiitti sammuu namtolchee fayyadamuun dandeettii sababeeffannaa namootaa hir’isaa jira.

Kunis fayyadamtoonni deebii sammuu namtolcheetiin maddu waan amananiifi.

Qorannoon kun akkasumas dogoggora bu’uuraa bu’aa sammuu namtolchee keessatti mul’atu xiinxaluurra, mirkaneessuu, walitti makuu fi sirreessuutti garagalaa akka jiran agarsiisa.

17/07/2025

Gorsa 7 Intarneetii Irratti Nageenyaan Akka fayyadamuuf Si gargaaran

Odeeffannoo keenya yakkamtoota saayibarii irraa eeguu fi nageenya keenya mirkaneessuuf itti gaafatamummaa jalqabaa nu harka jira. Sunis amala daawwannaa toora interneetii nageenya qabuu fi nageenya qabu horachuu irraa eegala.

Bara nageenyi kompiitaraa walxaxaa ta'aa dhufe kanatti, sooftiweerii farra vaayirasii kompiitara ykn bilbila keessan irratti fe'uun qofti nageenya keessan eeguuf gahaa miti. Gorsa nageenyaa torba yeroo interneetii daawwattan nageenya keessan eeguuf isin gargaaran kunooti:
• Barbaacha interneetii hunda booda kukii qulqulleessuu;
• Mirkaneessa sababoota lamaa fayyadamuu;
• Malware irraa of eeguuf ad blocker fayyadamuu;
• Software farra vaayirasii fayyadamuu;
• Yeroo hunda biraawzari interneetii keessan haaromsuu;
• Motora barbaacha iccitii kee eegu fayyadamuu;
• Weebsaayitoota HTTP fayyadamuu irraa fagaachuu; kanaa mannaa, marsariitiiwwan HTTPS kan walitti dhufeenya biraawzarii fi weebsaayitii gidduu jiru icciitii godhu fayyadamu.

17/07/2025

Bilbilli keessan hackers'f saaxilamuu isaa akkamitti adda baasuu dandeessu?

Karaaleen haakeroonni bilbila keessan irratti haleeluu danda’an keessaa tokko sooftiweerii hamaa kan odeeffannoo dhuunfaa miira namaa kakaasu osoo isin hin beekin walitti qabu hojjechuu fi raabsuudha. Kanaafuu, amala hin baratamne armaan gadii keessaa tokko yoo hubattan bilbilli keessan haleellaadhaaf saaxilamuu danda'a:

👉Kaameeraa fi meeshaan sagalee waraabu bilbila keessanii osoo isin hin beekin ni ibsama;

👉Yeroo bilbila bilbiltu ykn fudhattu sagalee hin baratamne ykn nama aarsu dhageessa;

👉Dandeettiin bilbila keessanii hojii raawwachuu ni hir'ata ykn baay'ee suuta jedha;

👉Bilbilli keessan yeroo baay'ee yeroo biraa caalaa ho'a;

👉Ergaawwan hin baratamne kan kanaan dura isin hin geenye ni mul'atu;

👉Appii fi faayiloota osoo isin hin beekin bilbila keessan irratti fe'aman;
INSA- የኢንፎርሜሽን መረብ ደህንነት አስተዳደር

10/07/2025

Nvidia dhaabbata addunyaa irratti gatii gabaa doolaara tiriliyoona 4 rukute isa jalqabaa ta'eera

Dhaabbanni chiipsii fi supperkompitara sammuu namtolcheedhaaf oolu kan hojjetu Nvidia dhibbeentaa 2.4 dabaleera.

Fedhiin teeknooloojii AI irratti hundaa’e akka addunyaatti guddachaa waan jiruuf dhaabbatichi damee kana dursaa tureera.

Nvidia bara 2023 yeroo jalqabaaf gatii gabaa doolaara tiriliyoona 1 ni rukuta jedhamee eegama.Dhaabbanni kun waggoota lama qofa keessatti saffisaan guddachuun amma dhaabbata teeknooloojii jalqabaa doolaara tiriliyoona 4 rukuteera jedha BBC.

Nvidia itti aanee kan jiru Microsoft doolaara tiriliyoona 3.8, Apple ammoo doolaara tiriliyoona 3.1n akka jiru ragaan kun ni mul’isa.
Ethiopian Artificial Intelligence Institute- የኢትዮጵያ አርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ኢንስቲትዩት