26/09/2023
Wieża w waszym sławnym mieście Oleśnicy
Rzadko zdarza się, aby dało się rekonstruować hełmy, dla których brakuje planów, rycin, bądź choćby dokładnych opisów. Zapiski ograniczają się zazwyczaj do kilku słów i zawierają datę budowy, czasami też ilość ażurowych kondygnacji i rodzaj materiału pokrycia. Przypadek Oleśnickiego ratusza jest zatem zupełnie wyjątkowy.
Z pewnością początkowo na wieży średniowiecznego ratusza znajdowała się iglica w kształcie ostrosłupa, takie zwieńczenia posiadały bowiem niemal wszystkie wieże śląskie do początku XVI w. Niestety, 1535 r. miasto zostało zniszczone przez burzę lub pożar, podczas których także wieża ratusza uległa uszkodzeniu. To, w jakim kształcie przeprowadzono odbudowę, która miała miejsce rok później, pozostawało zagadkową kwestią. Trzecia dekada XVI w. to czas budowy najstarszych kopulastych hełmów na Śląsku. Czy taki, niemal nieznany dotąd kształt wybrano także dla ratusza w Oleśnicy?
Bez rycin odpowiedź na to pytanie była niemożliwa, natomiast najstarszy widok miasta pochodzi dopiero z 1620 r. To zbyt późno, bowiem już w 1559 r. ratusz spłonął, i został odbudowany w kształcie innym niż poprzednio. Zachowało się jednak źródło, dzięki któremu można spróbować określić kształt ratuszowej wieży. Otóż w kwietniu 1529 r., trzy lata po budowie, Oleśnicę odwiedził mistrz ciesielski Hans (po polsku Jan albo Hanusz). Miał ze sobą list polecający od rajców poznańskiej Rady Miejskiej, którzy uprzejmie prosili władze Oleśnicy, aby ci pozwolili poznańskiemu delegatowi dokładnie zmierzyć wieżę ratuszową. Dzięki temu, odbudowywana po nieszczęśliwym pożarze wieża ratusza w Poznaniu mogłaby otrzymać takie same kształty jak ta w Oleśnicy:
… Non ignotam esse ex ipsa fama vestris dominationibus calamitatem civitatis nostre ignis incendio, fatis ita volentibus, aute biennium perecptam, que tam ingens atque valida fuerat, ut etiam turrium aedificia absumpserit. Nobis itaque cm structura cujusdam turris sit commendata plurimum, que in civitate vestrarum famositatum existat, mitimus presentium exhibitorem Joannem vivem nostrum ad conspiciendam structuram ejus ipsius turris in civitate vestratum famositatum siti, rogamusque plurimum, vestrae dominationes videndi ac perspiciendi ea ipsa aedificia turris facultatem permitant ei ipsi Joanni, ut ea perspecta pari forma in civitate nostra quoque erigere turrim collapsam pretorii possit. Datum Poznaniae feria tercia festorum s. pasche 1539", co można tłumaczyć jako: „z waszych pism wiemy, że nie jest wam obca wieść, że nieszczęściem miasto nasze zostało zniszczone przez ogień, a czego los zapragnął, od czego już dwa lata mijają, a który to pożar był tak wielki i potężny, że nawet pochłoną budynek wieży (ratuszowej). Dlatego, kiedy powierzono nam budowę takiej wieży, która istnieje w waszym sławnym mieście, prosimy wielce, aby Wasze Możności dały naszemu wysłannikowi Janowi możliwość zwiedzenia i obejrzenia tego budynku wieży, aby po obejrzeniu mógł w tym samym kształcie wznieść zawaloną wieżę ratusza także w naszym mieście. Wystawiono w Poznaniu w trzeci dzień świąt Wielkanocnych roku 1539.”
O tym, że Hans/Hanusz rzeczywiście podjął się budowy wieży, można przeczytać w osobnej umowie, jaką rajcy spisali z mistrzem w Poznaniu. Czytamy w niej, że „My rada poznańska wyznawamy tym oto pisaniem każdemu w osobności i pospolitości, żeśmy uczynili targ z mistrzem Hanusem cieślą mieszczaninem naszym o banią na ratuszu poznańskim w ten sposób: naprzód ten to mistrz Hans jest powinien trzy banie i szpica na wierzchu postawić. (…) Banią pierwszą tak najforemniej i najrzetelniej ma postawić, jako mu będzie dan muster [wzór] (…); Banią wtórą ma też uczynić tymże kształtem jako pierwszą, jedno [tylko] mniejszą według proporciej, (…) Trzecią banią pospołu z spicą [szpicem], włożeniem gałek i to co będzie potrzeba ma około nim czynić”. W umowie wyszczególniono także: „Nadto sztery wieszki [cztery wieżyczki] około wieże związanym wedle potrzeby uczynić ma”.
Wieżę budował Hanusz od 1940 do 1541, bowiem w tym roku wspominano wydatki na miedziane pokrycie. W tak nadanym kształcie wieża ratuszowa przetrwała do 1676 r., kiedy hełm uległ zniszczeniu uderzony piorunem bądź przełamany wichurą.
