02/11/2026
દિવાળી અને નવવર્ષ વચ્ચે આવતા "ધોકા" પાછળનું અદ્ભુત ખગોળ વિજ્ઞાનદિવાળી અને નવા વર્ષની ઉજવણી વચ્ચે આવતા "ધોકા" ના દિવસ વિશે આપણે ઘણીવાર મજાક-મસ્તી કરતા હોઈએ છીએ, પરંતુ જો આપણે તેના વૈજ્ઞાનિક અને ખગોળશાસ્ત્રીય પાયાને સમજીએ, તો આપણને આપણા પ્રાચીન પૂર્વજોના સચોટ ગણિત અને ખગોળ વિજ્ઞાનના જ્ઞાન પ્રત્યે ભારે ગર્વ અનુભવાશે.આવો, જાણીએ કે ખરેખર "ધોકો" કેવી રીતે નક્કી થાય છે અને તેની પાછળનું ખગોળ વિજ્ઞાન શું છે.
૧. તિથિ એટલે શું? ખગોળીય આધાર
- તિથિ એ કોઈ કેલેન્ડરની તારીખ નથી: પૃથ્વી પરથી જોતાં સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્ચેના કોણીય અંતર (Angle) ને 'તિથિ' કહેવામાં આવે છે.
- અમાસથી શરૂઆત: અમાસના સમયે આ ખૂણો 0 અંશહોય છે, જે સમય જતાં સતત વધતો જાય છે.
- ૧૨ અંશનો એક ભાગ: આ ખૂણો 0 થી વધીને ૧૨ અંશ થાય તે સમયગાળો સુદ એકમ, ૧૩ થી ૨૪ અંશ થાય તે સુદ બીજ અને આ રીતે ક્રમશઃ વધતાં ૧૮૦ અંશ પહોંચે ત્યારે પૂનમની તિથિ આકાર લે છે.
૨. કેપ્લરનો નિયમ અને તિથિઓની અસ્થિર લંબાઈ
ચંદ્ર પૃથ્વીની આસપાસ એક સરખી (અચળ) ગતિએ ભ્રમણ કરતો નથી, જે વૈજ્ઞાનિક રીતે કેપ્લરના નિયમ પર આધારિત છે. આ કારણે તિથિનો સમયગાળો નિશ્ચિત હોતો નથી, પરંતુ તે ૨૦ કલાકથી પોણા ૨૭ કલાક સુધી ઘટે કે વધે છે.
૩. સૂર્યોદય અને તિથિ નિર્ધારણના નિયમો
રોજિંદા વ્યવહારમાં તિથિ ગમે ત્યારે શરૂ કે પૂરી થાય તે અનુકૂળ ન રહે, તેથી ભારતીય કેલેન્ડર પદ્ધતિમાં નીચેના નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે:
- સૂર્યોદય આધારિત દિવસ: ભારતીય પંચાંગમાં દિવસ સૂર્યોદયથી સૂર્યોદય સુધીનો ગણવામાં આવે છે.
- જે તિથિ સૂર્યોદય સમયે ચાલુ હોય: સૂર્યોદય વખતે જે તિથિ ચાલુ હોય, તે જ તિથિ તે આખા દિવસની ગણાય.
-તિથિનો ક્ષય અને વૃદ્ધિ:
જો કોઈ તિથિ બે સૂર્યોદય સમયે ચાલુ રહે, તો તે બેવડાય (વૃદ્ધિ) છે.જો કોઈ તિથિ બે સૂર્યોદયની વચ્ચે જ શરૂ થઈને પૂરી થઈ જાય (એકેય સૂર્યોદય સમયે ચાલુ ન હોય), તો તેનો ક્ષય થાય છે (દા.ત., ચોથ પછી સીધી છઠ આવે).
૪. વર્ષ ૨૦૨૬ના સંદર્ભમાં દિવાળી અને "ધોકા"નું ગાણિતિક વિશ્લેષણ:
આ વર્ષે (૨૦૨૬) દીપાવલી અને ધોકાની સ્થિતિ નીચે મુજબ રહે છે:
- અમાસનો સમયગાળો: રાજકોટમાં અમાસ ૮ નવેમ્બરના રોજ સવારે ૧૧:૨૭ વાગ્યે શરૂ થાય છે અને ૯ નવેમ્બરના રોજ બપોરે ૧૨:૩૧ વાગ્યે પૂરી થાય છે.
- દિવાળીની સાંજ (૮ નવેમ્બર): નિયમ પ્રમાણે ૯ નવેમ્બરના સૂર્યોદય સમયે અમાસ ચાલુ છે, તેથી ૯ તારીખ અમાસ ગણાવી જોઈએ. પરંતુ દિવાળી પર્વ અને લક્ષ્મી પૂજન હંમેશાં સાંજના પ્રદોષ કાળમાં જ થાય છે. ૮ તારીખની સાંજે જ અમાસનો પ્રદોષ કાળ ઉપલબ્ધ છે, કારણ કે ૯ તારીખની બપોરે તો અમાસ પૂર્ણ થઈ જાય છે. આ જ કારણે દીપાવલીની ઉજવણી ૮ તારીખની સાંજે જ કરવામાં આવે છે.
- નવવર્ષ / પ્રતિપદા (૧૦ નવેમ્બર): ૯ નવેમ્બરના સૂર્યોદય સમયે અમાસ ચાલુ હોવાથી તે દિવસે પ્રતિપદા (એકમ) થઈ શકે નહીં. સુદ એકમ ૧૦ નવેમ્બરના રોજ બપોરે ૧:૫૯ વાગ્યે પૂરી થાય છે, એટલે કે ૧૦ તારીખના સૂર્યોદય સમયે એકમ તિથિ ચાલુ હોવાથી ૧૦ નવેમ્બર વિધિવત રીતે નવવર્ષ (બેસતું વર્ષ) ગણાય છે.
નિષ્કર્ષ: ઉપરોક્ત તમામ ખગોળીય અને પંચાંગકીય ગણતરીઓને ધ્યાનમાં લેતા, ૯ નવેમ્બરનો દિવસ "પડતર" (કોઈપણ મુખ્ય તિથિ વિનાનો) રહે છે, જેને આપણે લોકભાષામાં "ધોકો" કહીએ છીએ.
અંતિમ વિચાર: ધોકાના દિવસ વિશે જાતજાતના જોક્સ કે મજાક બનાવતા પહેલા, આપણા પ્રાચીન ઋષિમુનિઓ અને પૂર્વજોની ખગોળ વિજ્ઞાન, સૂર્ય-ચંદ્રની ગતિ અને ગણિત પ્રત્યેની સૂક્ષ્મ સમજણને ઓળખીને આપણને ખરેખર ગર્વ હોવો જોઈએ!