06/05/2026
Hér hittir formaður Grindavíkurnefndar naglann á höfuðið. Áhættumatið lítur til áhættu sem tengist hættu eða vá, útsetningu fyrir hættu og varnarleysi samfélagsins og einstaklinga gagnvart slíkum hættum. Sú hætta eða náttúruvá sem helst er höfð til hliðsjónar í áhættumati vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga er jarðfall ofan í sprungu, jarðskjálftar, sprunguhreyfingar, gosopnun, hraunflæði, gjósku og gasmengun.
Mikilvægi þessara þátta og vægi getur verið breytilegt eftir aðstæðum, staðsetningu og þróun hverju sinni. Ófyrirsjáanleiki þessara hætta krefst varfærnislegrar nálgunar þar sem tekið er tillit til óvæntra atburða, óvissu og breytingu á aðstæðum. Þótt hættan spili veigamikið hlutverk er þó ekki öll sagan sögð.
Áhættumatið metur einnig líkamlegar, sálfélagslegar og samfélagslegar afleiðingar þess ef áhættan raungerist. Undir líkamlegar afleiðingar falla til dæmis dauðsföll, alvarleg og minniháttar meiðsli og áhrif á heilsu einstaklinga. Meðal sálfélagslegra afleiðinga eru streita, kvíði, áfallastreita, takmörkuð tengsl við samfélag, félagsleg einangrun og aðrar andlegar áskoranir sem geta haft áhrif á líðan fólks. Auk beinna afleiðinga fyrir einstaklinga nær áhættumatið einnig til víðtækari þátta sem snúa að samfélaginu í heild. Þar er meðal annars horft til áhrifa á innviði og opinbera þjónustu og hvernig það hefur áhrif á einstaklinga. Þá er jafnframt tekið tillit til afleiddrar áhættu eða keðjuverkandi áhrifa sem geta skapast þegar ein áhætta leiðir af sér aðra og hvernig slíkt getur aukið umfang og alvarleika heildaráhættu.
Meðal annara þátta sem einnig hafa áhrif við mat á áhættu eru berstaða, varnarleysi, óvissa og svo þau gögn sem eru notuð við gerð áhættumatsins. Berstaða vísar til þess að geta orðið fyrir hættu, t.d. fólk, mannvirki eða innviðir, og er hlutlæg. Í áhættumatinu er berstaða fólks eingöngu til skoðunar, þar sem áhættumatið beinist sérstaklega að öryggi fólks. Berstaða fólks fyrir jarðfræðilegri hættu er bundin við viðveru á svæðinu og skiptir því máli hversu margir eru með viðveru í bænum. Varnarleysi vísar þá til samspils líkamlegra, félagslegra, efnahagslegra, stofnanalegra og sálfræðilegra þátta sem auka næmi samfélaga fyrir áföllum. Varnarleysi orsakast af daglegum aðstæðum en magnast upp vegna hamfara. Þá stjórnast varnarleysi af samtvinnandi þáttum. Samspil berstöðu og varnarleysis við varnargetu og innleiðingu mótvægisaðgerða er mikilvægur þáttur í að öðlast heildaryfirlit yfir áhættustig. Áhættan dreifist ekki jafnt á alla vegna ólíks varnarleysis, mismunandi útsetningar hættu og misjafns sjálfræðis og getu til ákvarðanatöku.
Áhættan í Grindavík er ekki eingöngu bundin við sprungur í bænum og þó að vel hafi gengið að lagfæra sprungur innanbæjar er nokkur vinna eftir. Sprungur sem ganga í gegnum bæinn eru enn órannsakaðar og ómeðhöndlaðar ofan efstu húsa.
Þó svo að allir voni það besta og óski sér fullkomins öryggis geta óskhyggja og tilfinningar ekki verið grundvöllur áhættumats. Mikilvægt er að vanmeta ekki hættuna né gera lítið út þeirri áhættu sem til staðar er. Óvissa liggur í flóknu samspili og keðjuverkun þátta sem ekki er hægt að sjá fyrir að fullu. Uppbygging þarf að taka tillit til þessara aðstæðna og líta til langtímahagsmuna.
„Það er svolítill misskilningur í gangi, finnst okkur, um að áhættumat sé bara eitthvað sem þú gerir eftir einhverri tilfinningu. Hvorki við né aðrir gerum það þannig.“
