13/10/2025
සිනහවට බියවූ මිනිසුන්: හැඟීම් නිසා ශරීරයම අඩපණ වන 'කැටප්ලෙක්සි' (Cataplexy) ගැන ඔබ නොදත් දේ
හිතන්න, ඔබ යාළුවෙකුගේ විහිළුවකට බඩ අල්ලාගෙන හිනාවෙනවා. ඒ සිනහවේ උච්චතම මොහොතේ, එකපාරටම ඔබේ දණහිස් පණ නැතිවෙනවා, බෙල්ල බිමට නැමෙනවා, ඔබ බිම ඇදගෙන වැටෙනවා. පුදුමය කියන්නේ, මේ කිසිම දෙයක් වෙද්දී ඔබට සිහිය නැති වෙන්නේ නෑ. අවට වෙන හැමදේම ඇහෙනවා, දැනෙනවා, ඒත් ඇඟිල්ලක්වත් හොලවන්න බෑ.
මේක චිත්රපටයක දර්ශනයක් නෙමෙයි. ලෝකය පුරා සමහර මිනිසුන් අත්විඳින, කැටප්ලෙක්සි (Cataplexy) නම් වූ සැබෑම වෛද්ය විද්යාත්මක තත්ත්වයක්.
මොකක්ද මේ කැටප්ලෙක්සි කියන්නේ?
සරලවම කිව්වොත්, කැටප්ලෙක්සි කියන්නේ ප්රබල හැඟීමක්, විශේෂයෙන්ම සිනහවක් ඇතිවෙන මොහොතක, ශරීරයේ මාංශ පේශි තාවකාලිකව පාලනය කරගන්න බැරිවී යන තත්ත්වයක්. මේක හරියට මොළෙන් මාංශ පේශි වලට යන පණිවිඩය තත්පර කිහිපයකට හෝ මිනිත්තු කිහිපයකට 'Cut' වෙනවා වගේ දෙයක්.
මේකේ බරපතලකම පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස් වෙන්න පුළුවන්. සමහරුන්ට වෙන්නේ බෙල්ලේ මස්පිඬු ටිකක් දුර්වල වෙලා ඔළුව පහත් වෙන එක විතරයි. තවත් කෙනෙක්ට මුළු ඇඟම පණ නැතිවෙලා බිම ඇදගෙන වැටෙන්න පුළුවන්. වැදගත්ම දේ තමයි, මේ පුරාවටම ඔවුන්ගේ සිහිය හොඳින්ම පවතිනවා.
සිනහව විතරද වරදකරු?
නැහැ. කැටප්ලෙක්සි අවුලුවන ප්රධානම හැඟීම සිනහව වුණත්, වෙනත් ප්රබල හැඟීම් වලටත් මේ දේ කරන්න පුළුවන්:
• අධික සතුට හෝ උද්යෝගය: ලොතරැයියක් ඇදුණා වගේ ආරංචියක් ඇහුවම.
• හදිසි කේන්තිය: එකපාරටම තරහ ගියාම.
• පුදුම වීම හෝ තිගැස්ම: අපි කලින් කතා කරපු TikTok වීඩියෝවේ වගේ, පෑනක් බිම වැටෙනකොට ඇතිවෙන හදිසි තිගැස්ම.
• අධික බිය: එකපාරටම බයවුණාම.
මෙහි ඇති පුදුම හිතෙනම කාරණය නම්, බොහෝවිට මේ තත්ත්වය අවුස්සන්නේ සතුටුදායක, ධනාත්මක හැඟීම් වීමයි.
මොළේ ඇතුළේ මොකක්ද වෙන්නේ?
කැටප්ලෙක්සි තත්ත්වය බොහෝවිට තනිවම ඇතිවෙන්නේ නෑ. එය නාකොලෙප්සි (Narcolepsy) කියන, දවල් කාලයේ පාලනයකින් තොරව නින්ද යන රෝගී තත්ත්වයක ප්රධානතම රෝග ලක්ෂණයක්.
මේකට හේතුව අපේ මොළේ තියෙන රහසක්. මොළේ හයිපොක්රෙටින් (Hypocretin) කියලා රසායනිකයක් නිපදවන සෛල තියෙනවා. මේ රසායනිකයේ ප්රධානම කාර්යය තමයි අපිව අවදියෙන් තියන එක සහ නින්ද-අවදිය චක්රය හරියටම පාලනය කරන එක.
නාකොලෙප්සි සහ කැටප්ලෙක්සි තියෙන අයගේ මොළේ මේ හයිපොක්රෙටින් නිපදවන සෛල විනාශ වෙලා. ඉතින්, ප්රබල හැඟීමක් එනකොට, හරියට නියාමකයක් නැති මැෂිමක් වගේ, මොළය අවුල් වෙනවා. එය සිහින දකින නින්දේදී (REM sleep) අපේ ඇඟ පණ නැති කරන ස්විච් එක, අවදියෙන් ඉන්නකොටම 'ON' කරනවා. ප්රතිඵලය? සිහිය තිබුණට ඇඟ පණ නැතිවෙනවා.
කැටප්ලෙක්සි එක්ක ජීවිතය
මේ තත්ත්වයත් එක්ක ජීවත් වෙන එක හරිම අභියෝගාත්මකයි. යාළුවොත් එක්ක හිනාවෙන්න, විහිළු කතාවක් අහන්න, තමන්ගේ දරුවෙක්ගේ සතුටුදායක මොහොතක් බලන්න බයවෙනවා. සමාජයට ගියාම මිනිස්සු මේ දිහා බලන්නේ අමුතු විදිහට. සමහරු හිතන්නේ வலிපපුව හැදිලා කියලා, තවත් අය හිතන්නේ බීලා කියලා.
මේ නිසාම, ඔවුන් සමාජයෙන් ඈත්වෙන්න, තමන්ගේ හැඟීම් හිරකරගෙන ජීවත් වෙන්න පෙළඹෙනවා.
අවසාන වශයෙන්,
කැටප්ලෙක්සි කියන්නේ මානසික දුර්වලකමක් නෙමෙයි, එය මොළයේ රසායනික ක්රියාවලියක වෙනසක් නිසා ඇතිවන සැබෑ ස්නායු විද්යාත්මක තත්ත්වයක්. ලංකාවේ මෙය කතාබහට ලක් නොවුණත්, මේ ගැන දැනුවත් වීමෙන් අපට එවැනි තත්ත්වයකින් පෙළෙන කෙනෙක්ව තේරුම් ගන්නත්, ඔවුන්ට සහයෝගය දෙන්නත් පුළුවන්. මනුෂ්ය ශරීරය සහ මොළය කියන්නේ තවමත් අපිට සම්පූර්ණයෙන් තේරුම් ගන්න බැරි විශ්මිත තැනක් බවට කැටප්ලෙක්සි හොඳම උදාහරණයක්.
🖋️... The Seeker
