25/09/2025
काठमाडौंको गल्लीमा "राजमार्गको बत्ती" किन?
✍️ लेखक: हाइड्रो सन्सार
📅 मिति: २०८२/०६/०९
काठमाडौंमा पछिल्लो समय उच्च मस्ट बत्ती (High-Mast Tower Lighting) जडान गर्ने कार्य तीव्र रुपमा अगाडि बढेको छ। एकातर्फ नगरपालिकाले "सुरक्षाका लागि आवश्यक उज्यालो" भन्दै अभियान चलाएको देखिन्छ भने अर्कातर्फ धेरै नागरिक, वातावरणविद् र शहरी योजना विज्ञहरूले यसप्रति चासो, आलोचना र चेतावनी दिएका छन्।
तर प्रश्न उठ्छ — के साँघुरा गल्ली र ऐतिहासिक संरचनाले भरिएको काठमाडौंको लागि राजमार्गमा प्रयोग हुने उच्च मस्ट बत्ती उपयुक्त हो?
बत्ती त हो, तर कुन ठाउँको लागि?
उच्च मस्ट बत्तीहरूको इतिहास हेर्ने हो भने, यी प्रणालीहरू अमेरिकामा १९६० दशकको अन्त्यतिर सुरु भएका थिए, जहाँ यी बत्तीहरू राजमार्ग, विमानस्थल, बन्दरगाह, वा उद्योग क्षेत्र जस्ता खुला र ठूलो स्थानमा समान रूपमा प्रकाश वितरण गर्न प्रयोग गरिन्थे। आजसम्म पनि यिनको प्रमुख प्रयोग क्षेत्र यही हो।
तर काठमाडौंको अवस्था त्यो भन्दा भिन्न छ —
📌 साँघुरा सडक,
📌 असमान उचाइका घरहरू,
📌 अनियमित शहरी बनावट, र
📌 पैदलयात्रुहरूको घना चलहपहल।
यस्तो ठाउँमा ३० मिटर अग्लो मस्ट बत्ती राख्दा प्रकाशले तल जमिनसम्म समान रूपमा पुग्न सक्दैन। बरु छायाँ, झिल्को र असमान उज्यालोको समस्या देखिन्छ।
झिल्को, असुविधा र दुर्घटना: असली परिणाम
उच्च मस्ट बत्तीले बनाउने झिल्को (glare) सवारी चालक, विशेष गरेर मोटरसाइकल चालकहरूका लागि घातक हुनसक्छ। आँखा चिम्लिने, टायर उछिट्टिने, पैदलयात्री नदेखिने जस्ता समस्याले दुर्घटनाको सम्भावना बढाउँछ।
सुदूरपश्चिमको पूर्व–पश्चिम राजमार्ग खण्डमा केही नगरपालिका क्षेत्रमा जथाभावी मस्ट बत्ती राख्दा स्थानीय बासिन्दाहरूले यस किसिमको असहजता पहिल्यै भोगेका छन्।
प्रकृति पनि पीडित
मानव मात्र होइन, चराचुरुङ्गी, पुतली, फट्यांग्रा, राति सक्रिय जीव सबै उज्यालोको कृत्रिम चापले पिडित हुन्छन्।
चर्को बत्तीका कारण उनीहरूको दिनचर्या गडबडिन्छ —
🌙 रातको समय दिनजस्तै लाग्छ,
🦉 सुत्ने र खोजी गर्ने बानीमा अवरोध हुन्छ,
🪰 कीराहरू प्रकाशमा आकर्षित भएर मर्छन्,
🕊 चराहरू आफ्नो समयअनुसार निदाउन सक्दैनन्।
काठमाडौं उपत्यकामा पाइने दुर्लभ चराहरूको संरक्षणका लागि यस्तो बत्ती वातावरणीय अन्याय साबित हुन सक्छ।
बिकल्प के छ त?
👉 मध्यम उचाइका एलईडी वा सोडियम भेपोर बत्तीहरू,
👉 समान दुरीमा राखिएका,
👉 स्मार्ट सेन्सर सिस्टमसहित,
👉 र समग्र वातावरण र सडक डिजाइनअनुसार योजना गरिएको प्रणाली नै उपयुक्त विकल्प हो।
जापानको कागावा विश्वविद्यालयका प्रा. ताकुरो मासुदाको भनाइ अनुसार पनि, शहरको बनावट अनुसार सडक बत्तीको उचाइ, रुखको स्थान र बत्तीको कोण निर्धारित हुनुपर्छ।
उत्तेजनाले होइन, अध्ययनले नीति बनाऔं
यसरी करोडौं खर्च गरेर मस्ट बत्ती राख्नु अगाडि "High-Mast Lighting Evaluation Report" जस्ता अध्ययन गर्नुपर्छ।
त्यसमा यस्ता सवालहरू उठ्नुपर्छ:
प्रकाश वितरणको अवस्था कस्तो हुन्छ?
नागरिकको अनुभव के छ?
दुर्घटनाको सम्भावना बढ्छ कि घट्छ?
वातावरणमा असर कति पर्छ?
सडकमा उज्यालो आवश्यक हो, तर त्यो सन्तुलित, सुरक्षा अनुकूल र वातावरणमैत्री हुनुपर्छ।
निष्कर्ष: सहर हेरेर निर्णय गरौं, नक्सा हेरेर होइन
सडकमा बत्ती राख्ने कुरा केवल "धेरै उज्यालो होस्" भन्ने चाहनामा सीमित हुनुहुँदैन। उज्यालोले असमानता, अन्याय र असहजता नल्याओस्।
काठमाडौंमा उच्च मस्ट बत्ती राख्नु शहरलाई राजमार्ग सम्झनु जस्तै हो।
यो शहरको चरित्र, स्वरूप र आवश्यकता सबैसँग विसङ्गत निर्णय हो।
नागरिकको सुरक्षा, वातावरणको संरक्षण, र सहरको दीगो भविष्य चाहिन्छ भने, बत्तीभन्दा अगाडि विचार उज्यालो हुनुपर्छ।
📣 तपाईंको विचार के छ? काठमाडौंमा मस्ट बत्ती उपयुक्त छ त?
