World Of Science سائنس جی دنیا

13/11/2025

اڄ 13 نومبر 2025ع چنڊ روشن ترين تاري ريگولس جي ويجھو گذرندو ڏسڻ نہ وساريندا

”دريا خان سنڌي“
هي منظر ناياب تہ ناهي، پر ڏاڍو خوبصورت آهي سادو، پرسڪون، اهڙي قسم جي “ملاقات” ان ڪري ٿئي ٿي جو چنڊ هر رات زميني مٿاڇري ۾ پنهنجي رستي تي هلندي مختلف تارن ۽ نڪتن جي ڀرسان گذري ٿو. هن خاص صبح تي، ريگلس (Regulus) ان جي رستي ۾ ايندو، جنهن ڪري هڪ دلڪش جوڙي پيدا ٿيندي، جيڪا سڄي دنيا جي زميني مٿاڇري کي ڏسندڙ سندرتا نظارو پيدا ڪندو انڪري ڏسڻ نہ وساريندا
اهو ڪيئن ٿو ٿئي؟
ريگلس هڪ روشن، نيرو-اڇو تارو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 79 نوري سالن جي مفاصلي تي آهي. اهو برج اسد (Leo) جو مرڪز آهي، ۽ انهن تارن مان هڪ آهي جيڪي عام اک سان بہ ڏسي سگهجن ٿا. چنڊ، جيتوڻيڪ گهڻو ويجهو آهي خالي 384,000 ڪلوميٽر زمين کان پري پر اسان جي نظر جي نقطي کان، اهي ٻئي زميني مٿاڇري جي ساڳئي حصي ۾ گڏ نظر اچن ٿا. 13 نومبر تي، چنڊ گھٽ ٿيندڙ هلال (waning crescent) جي صورت ۾ هوندو، جنهن ۾ خالي ٿورو حصو روشن ٿيندو. اهو نرم ۽ نازڪ روشنيءَ جو منظر ٺاهيندو، جيڪو ريگلس جهڙي چمڪندڙ تاري سان گڏ ڏاڍو حسين لڳندو. چنڊ جي سنهڙي صورت سبب زميني مٿاڇرو وڌيڪ اونداهو نظر ايندو، جنهن ڪري ريگلس گهڻو چٽو ۽ چمڪندو.
ياد رهي تہ هي نہ تہ گرهڻ آهي ۽ نہ ئي لڪجڻ (occultation) وارو واقعو. چنڊ ريگلس کي ڍڪيندو نہ پر،خالي ٻنهي جو گڏ نظر اچڻ هڪ نظر جو خوبصورت دوکو هوندو تارن جي شوقينن لاءِ هڪ ڏسڻ جهڙو نظارو پڻ

13/11/2025

هڪ انقلابي اکين واري چپ جيڪا بينائي کي ٻيهر صحيح ڪري سگھي ٿي، ماهرن تيار ڪري ورتي

”دريا خان سنڌي“
هڪ انقلابي اکين جو امپلانٽ، جنهن کي PRIMA سسٽم سڏيو وڃي ٿو، هاڻي انهن ماڻهن لاءِ نئين اميد بڻجي رهيو آهي جيڪي ايڊوانسڊ ڊرائي ايج-ريلٽيڊ ميڪولر ڊي جنريشن (AMD) جي بيماري ۾ ورتل آهن اها هڪ حالت آهي جيڪا مرڪزي نظر وڃائڻ جو سبب بڻجي ٿي ۽ پڙهڻ يا چهرا سڃاڻڻ جهڙا ڪم گهڻو مشڪل بڻائي ٿي
هي امپلانٽ هڪ ننڍڙو وائرليس چِپ آهي جيڪو ريٽينا (اکين جي پردي) جي هيٺان لڳايو ويندو آهي، ان جو ڪم خراب ٿيل فوٽو ري سيپٽرز کي باءِ پاس ڪري باقي صحتمند ريٽينل سيلز کي سڌو تحرڪ ڏيڻ آهي
اهو سسٽم خاص طور تي ٺهيل عينڪ سان گڏ ڪم ڪري ٿو، جن ۾ هڪ ڪئميرا ۽ انفراريڊ پروجيڪٽر لڳل آهن،اهي عينڪ نظر ايندڙ منظرن کي پڪڙين ٿيون، انهن کي پروسيس ڪن ٿيون، ۽ پوءِ اها ڄاڻ امپلانٽ ڏانهن موڪلين ٿيون، جيڪو پوءِ دماغ ڏانهن سگنل موڪلي ٿو تہ جيئن نظر ٻيهر پيدا ٿي سگهي.
يورپ جي 17 اسپتالن ۾ ڪيل هڪ وڏي ڪلينڪل آزمائش دوران، 32 مريضن مان 26 جن PRIMA سسٽم استعمال ڪيو، خالي هڪ سال ۾ پنهنجي مرڪزي نظر جو اهم حصو ٻيهر حاصل ڪيو
انهن مان 80 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو ٻيهر پڙهڻ جي قابل ٿي ويا ڪي تہ سالن کان پوءِ پهريون ڀيرو پڙهي سگهيا جيتوڻيڪ اها نظر جي معيار اڃا قدرتي نظر جيتري ناهي ۽ اڃا بہ ٻاهرين عينڪ ۽ پروسيسر جي ضرورت آهي، پر هن سسٽم ڪيترن ئي شرڪت ڪندڙن جي زندگيءَ جو معيار ظاهري طور بهتر بڻائي ڇڏيو آهي
تحقيق ڪندڙ هن کي نظر بحالي واري ٽيڪنالاجي ۾ هڪ وڏو سنگ ميل قرار ڏئي رهيا آهن، جيڪو مستقبل ۾ لکين ماڻهن لاءِ فائدي مند ثابت ٿي سگهي ٿو جڏهن اهو وڏي پيماني تي منظور ڪيو ويندو

13/11/2025

13/11/2025

اتر سعودي عرب مان 12,000 سال قديم Rock art دريافت
ترجمو: پروفيسر بشير احمد سومرو

قديم آثارن جي ماھرن پنهنجي ھڪ تازي تحقيق ۾ اتر سعودي عرب ۾ رهندڙ ابتدائي انساني گروهن جي اهم ڪردار کي ظاهر ڪيو آهي، جيڪي شدت واري خشڪ زماني، جنهن کي Last Glacial Maximum (LGM) (وڌ کان وڌ آخري برفاني دؤر جيڪو 26000 ۽ 20000 سال اڳ جي وچ ۾ ٿي گذريو) چيو ٿو وڃي. ماڻهن جا ھي گروهه موسمي پاڻي جي ذريعن جي وھي اچڻ سان پنهنجن ماڳن تي واپس وريا پر پنهنجي پويان پنهنجي موجودگيءَ جو ھڪ غير معمولي ۽ شاندار ثبوت Rock art جي صورت ۾ ڇڏي وياـ
قديم آثارن جي ھڪ بين الاقوامي ٽيم سعودي عرب جي ثقافت واري وزارت جي هيئريٽيج ڪميشن واري اداري جي نگرانيء هيٺ گِرين عربيا پراجڪٽ جي ذريعي ھن قديم ماڳ کي دريافت ڪيو آهي. ھن ٽيم ۾ ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ آف جيو اينٿروپالاجي، ڪنگ عبدالله يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي (KAUST)، يونيورسٽي ڪاليج لنڊن، گرفِٿ يونيورسٽي ۽ ٻين ادارن جا ماهر شامل هيا.
تحقيق ڪندڙن اتر سعودي عرب جي النَفود ريگستان جي ڏاکڻين ڪناري تي واقع 60 کان وڌيڪ Rock art يعني جبل جي پٿر تي اڪريل نقشن واريون تختيون دريافت ڪيون آهن. ھن Rock art تي 176 انفرادي تصويرن اُڪريل نقش موجود آهن جيڪي اڳ ۾ دريافت ڪيل ماڳن: جبل ارنان، جبل مليحه ۽ جبل مِسما ۾ موجود آثارن کان سواء آهن.
النَفود ريگستان واري جبل تي اڪريل نقشن ۾ اُٺ، Ibex (جابلو ٻڪر)، گُهوڙن جهڙا جانور، ھرڻيون ۽ اوروڪس (ڌرتيء تان ختم ٿي ويل جھنگلي ڳئون جهڙا جانور) ڏيکاريل آهن، انهن مان تقريبن 130 انتهائي تفصيلي ۽ زندگيءَ جي برابر سائيز واريون تصويرون موجود آهن. انهن تصويرن مان ڪجهه ٽن ميٽرن تائين وڏيون ۽ ٻن ميٽرن کان مٿي ڊگهيون آهن.
ھنن اڪريل نقشن جي تاريخ تقريبن 12,800 کان 11,400 سال اڳ جي وچ واري دؤر سان واسطو رکي ٿي. اڪريل نقشن جو تعلق ان وقت سان ھيو جڏهن عارضي ڍنڍون ۽ وهڪرا صديون اڳ حد کان وڌيڪ خشڪي گذرڻ کان پوء ٻيهر ظاهر ٿيا ھياـ
درياء جي لٽ جو تجزيو ھنن قديم پاڻيء جي ذريعن جي موجود هجڻ جي تصديق ڪري ٿو جنهن ريگستان جي اندر انساني گروهن جي جاکوڙ جي لاء خاص سھارو مھيا ڪيو هوندو ۽ انهن کي ھن چيلينج واري ماحول ۾ زنده رهڻ جي اجازت ڏني هوندي.
ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ آف جيو اينٿروپالاجيء جي ڊاڪٽر ماريا گواگنن ٻڌايو ته ھي اڪريل نقش نه فقط Rock art آهن ---شايد اهي پھچ، ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بيان جي لاء موجود ھجڻ.
ڊاڪٽر سيري شپٽن چيو ته هي Rock art ٻڌائن ٿا ته ھن ايرايا ۾ پاڻيءَ جا ذريعا ۽ اچڻ وڃڻ وارا رستا موجود ھيا ۽ ممڪن آهي ته اهي علائقائي حقن ۽ نسلن جي پاڻ ۾ لھ وچڙ واري يادگيريء جي نشانن ڏانهن اشارو ڪن ٿاـ
اڳ ۾ ڄاتل ماڳن جي ابتڙ جتي اڪريل نقش جبل جي اوٽ وارين جڳهن ۾ لڪيل مليا هيا جيئن جبل مليحه ۽ جبل ارنان تي اهي تصويرون تمام اوچن جبلن جي ڪنارن واري منهن تي اُڪريل آهن. انهن اڪريل نقشن مان ڪجهه 39 ميٽر اوچيون پر اھي پري کان ڏسڻ ۾ ايندڙ نمايان جڳهن تي واقع آهن.
هڪ اڪريل تختي اهڙي به آهي جتي قديم فنڪارن کي جبل جي سوڙھن ڪنارن تي چڙهي ڪم ڪرڻو پيو ھيو جنهن مان تصوير ڪشيء جي محنت کي مڪمل طور تي سمجهڻ جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.
ماڳن تان Levantine-style, الخيم ۽ حيلوان سان تعلق رکندڙ پٿر جي اوزارن جون چنھنبون, سائو رنگ ۽ ڏندن جھڙا داڻا راء ڏين ٿا ته انهن جا Pre-Pottery Neolithic (PPN) (جديد پٿر جي دؤر کان اڳ مٽيء وارا ٿانء) Levant region (اوڀر روم وارا ملڪ: لبنان, شام, اسرائيل (فلسطين) ۽ غزا جو سامونڊي ڪنارو) جي آباديءَ سان ڊگهي فاصلي وارا لاڳاپا ھيا.
ڊاڪٽر فيصل الجبرين چيو ته تنهن ھوندي به, توازن/پيمانو/تارازي, مواد، ۽ اڪريل نقش لڳائڻ وارا نشان انهن کي ٻين کان منفرد بڻائن ٿاـ هيءَ منفرد علامتي اظهار ھڪ واضع ثقافتي شناخت کي زندگيء ۾ اپنائڻ واري ھڪ سخت چيلينج واري ماحول سان تعلق رکن ٿاـ
گرين عربيا پراجيڪٽ جي اڳواڻ مائيڪل پيٽراگليا چيو ته ھي پراجيڪٽ گڏيل ادارن جي تحقيق جو نتيجو آهي جيڪو اتر سعودي عرب جي قديم آثارن Last Glacial Maximum (LGM) (وڌ کان وڌ آخري برفاني دؤر جيڪو 26000 ۽ 20000 سال اڳ جي وچ ۾ ٿي گذريو) ۽ Holocene (11,700سال اڳ وڌ کان وڌ آخري برفاني دؤر LGM جي ختم ٿيڻ کان پوء)جي وچ واري نازڪ وٿيء کي ڀرڻ شروع ڪيو اٿس ۽ ساڳي وقت تي ريگستاني سماجن جي لچڪ ۽ جدت تي نئين روشني وجھي ٿوـ

13/11/2025

ترڪي ڳجھ ۔ ايشيائي ڳجھ King vulture
”دريا خان سنڌي ترتيب: اصغر ساگر“

رهندڙُ ترڪي سائوٿ ميگزيڪُو ماحول دوست مئُلن جانور کي کائيندڙ هي ڳجھ پکي جي نسل مُنجهان آهي ميگزيڪُو جا ماڻهون ھن کي خُدا ڏا پيغام کڻي ويندڙ *مايا* بہ سڏين ٿا. ايشيائي ڳجھ ھڪ وڏو پکي آھي جيڪا وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ پاتي وڃي ٿي. اھا عالمي ڳجهن جي ڪٽنب Cathardidae ڪيٿارڏ سان واسطو رکي ٿي. اھا ڏکڻ ميڪسيڪو کان اتر ارجنٽينا جي گهٽ جهنگلن ۾ پاتي وڃي ٿي. جڏھن ھڪ دفعو ھي مئل لاش ھٿ ڪري ٿي تہ ٻيون ڳجهون ھن جي وڏي ھجڻ جي ڪري پاسائتيون بہ ٿي وڃن ٿيون. ھن کي ايشيائي ڳجھ يا راجا ڳجھ پڻ سڏيو وڃي ٿو. اھا اڪثر کليل علائقن يا اڌ صحرائي علائقن ندين آسپاس پاتي وڃي ٿي.

حس:
سڀني ڳجهن ۾ ترڪي ڳجھ جي حس تمام تيز ھوندي آھي ھي مئل شين کي جلدي ڳولي لھندي آھي. گهڻيون ڳجهيون نظر تي ڀاڙن ٿيون پر ھي ڳجھ سڀني ڳجهن کان اول مئل شي تي پھچندو آھي. جڏھن ھي ڳجهيون مئل شي تي پھچن ٿيون تہ جلدي ھنن پويان ڪاريون ڳجهيون پھچن ٿيون. جيئن تہ ڪارين ڳجهين جي چھنب مئل جانورن جي کل اندر نٿي وڃي ڇوجو انهن جون چھنبون ايتريون مضبوط ناھن ھونديون. پھرين ترڪي ڳجھ جون چھنبون مئل جانور جي اوجھ تائين پھچن ٿيون ان کان پوء ڪارين ڳجهن کي جسم اندر راھداري ملي ٿي. ترڪي ڳجهون ڏسڻ ۔ کيڏڻ ۽ گڏ ويھڻ ۾ مزاحيہ نظر اينديون آھن توھان انهن کي ڳاڙھي مٿي جي ذريعي سڃاڻي نٿا سگهو ڇوجو انهن جا ٻاھريان سڀ پر ڪارا ھوندا آھن.

رھڻ سھڻ:
اھي پکي پٽ تي آکيرو ٺاھين ٿا ۽ مادي ھڪ آنو لاھيندي آھي. ٻئي انهي تي آرو ڪن ٿا ۔ پنھجي ٻچن جي سنڀال ڪن ٿا ۔ انهن لاء کاڌو آڻين ٿا ۽ انهن کي چڳائين ٿا.

شڪل صورت:
چھنب ڪاري ڳاڙھسري ۔ منھن ناسي ڪارو ۔ ڳچي اڇ ڪارسري ھييٺ لڙڪيل ۔ کنڀڙاٽيون اڇيون ۔ پر ننڍا ڪارا ۔ چھنب نوڪدار ڳاڙھ ڪارسري ۔ پنجا ميٽاوان اڇترا ۔ ھي ڳجھ ڏسڻ ۾ خوبصورت نظر اچي ٿي ۔ وڌيل وزن جي ڪري پوري ساري ڊوڙ ڪري ٿي.

واڌ ويجھ:
ترڪي ڳجھ سال ۾ 2 کان 3 بيدا ڏئي ٿي٠ 40 ڏينھن انهن تي آرو ڪري ٿي، بعد ۾ ٻچا نڪرن ٿا ۽ 60 ڏينھن ۾ ھلڻ جي قابل ٿين ٿا٠

جسامت:
ايشيائي ڳجهن کي پنبڻيون نہ ٿيون ٿين. ھي ڳجهون اڍائي فٽ ڊگهيون ۽ 8 پائونڊ وزن جون ٿين ٿيون جنھن جي ڪري ھي قد بت ۾ ٻين ڳجهين کان وڏيون ٿين ٿيون.

شڪار:
ترڪي ڳجھ کان علاوا ٻين ايشيائي ڳجهن King vultures جي نظر گهٽ ٿئي ٿي ۽ حس پوري ساري ٿئي ٿي جنھن ڪري اھي ٻين ڳجهين تي ڀاڙين ٿيون. جيئن اھي مئل لاش ڳولن ٿيون ايشيائي ڳجهون مٿان کان ٺڪ پھچن ٿيون ھن جي اچڻ سان ننڍيون ڳجهيون پاسائتيون ٿي وڃن ٿيون ڇوجو ھي وزني ٿين ٿيون. ھنن جي چھنب نوڪدار ۽ پڪي ٿئي ٿي ڪيتري بہ چمڙي سخت ھجي پر ان کي کت ھڻي چيري اندر ٽپي وڃن ٿيون ۽ گوشت جو لطف وٺي ٿيون ۽ ان کان پوء ننڍيون ڳجهيون ڀاڱي ڀائيوار ٿين ٿيون.

عمر:
ترڪي ڳجھ جي عمر 12 کان 17 سال ٿئي ٿي پر چڙيا گهر ۾ رکيل ھن ڳجھ جي عمر 30 سالن کان وڌيڪ وڃي ٿي٠

https://www.facebook.com/share/p/19vfSBfyKa/

31/10/2025

5 نومبر 2025ع جي رات هڪ سپر مون نظر ايندو ڏسڻ نہ وساريندا

”دريا خان سنڌي”
سپر مون يعني وڏو چنڊ تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن پورو چنڊ پنهنجي بيضوي مدار (elliptical orbit) ۾ ڌرتيءَ جي سڀ کان ويجهي نقطي، جنهن کي (پيري جي perigee) چيو ويندو آهي، تي اچي ٿو، اهڙي حالت ۾ چنڊ عام پوري چنڊ جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو وڏو ۽ 30 سيڪڙو وڌيڪ روشن نظر اچي ٿو.
هن تاريخ تي ٿيندڙ سپر مون کي 2025ع جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان روشن سپر مون سان ڀيٽ ڏني وئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهي وقت چنڊ ڌرتيءَ جي گھڻو ويجهو ٿيندو جڏهن اهو مڪمل طور تي روشن هوندو، ماهر فلڪيات ان واقعي جي سڃاڻپ آمريڪي نيوول آبزرويٽري (U.S. Naval Observatory) ۽ مختلف فلڪي ڪئلينڊرن جي ڊيٽا وسيليءِ ڪئي آهي، جيڪڏهن زميني مٿاڇرو صاف هوندو، تہ اهو منظر ڏسڻ لاءِ هڪ سندرتا موقعو هوندو، فوٽوگرافي، تارن جي مشاهدي ۽ عوامي تقريبن لاءِ بلڪل بهترين وقت پڻ هوندو، سپر مون ناياب هوندا آهن هر سال خالي ڪجھ ڀيرا ٿيندا آهن، ۽ هر هنڌ کان هميشہ واضح نظر بہ ناهن ايندا
هي نومبر جي شروعات ۾ ٿيندڙ سپر مون خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو 2025ع جو آخري سپر مون آهي ۽ سڀني کان وڌيڪ دلڪش نظارن مان هڪ پڻ هوندو انکي ڏسڻ نہ وساريندا

26/10/2025

عراق مان 5000 سال قديم ف*ج کاڌي سوڌي دريافت
ترجمو: پروفيسر بشير سومرو

اھا ھڙاپا, ميسوپوٽيميا يا موئن جي دڙي جي تھذيب آھي, جنهن جا ڪيترائي مثال موجود آهن, جڏهن قديم آثارن جي ماھرن اسان جي جديد زندگيء جي انداز جي بنياد کي دريافت ڪيو آهي ـ ھنن دريافتن اسان کي ثبوت ڏنو آهي ته اسان جا ابا ڏاڏا اسان کان وڌيڪ ترقي يافته ۽ ٽيڪنالاجيء واري انداز ۾ گهڻو اڳتي ھيا, جنهن جي اسان کي شايد ڄاڻ نه ھئي ـ
تازو ئي ھڪ اھڙو مثال ٿيو آهي جتي قديم آثارن جي ماھرن ڏکڻ عراق مان 5,000 سال اڳ جي ماڳ مان ھڪ دل کي موھيندڙ ڪلال خاني جا آثار دريافت ڪيا آهن ـ ھن دريافت مان اميد ٿي رکجي ته ھي ان دؤر جي ماڻهن جي روزاني واري زندگيء تي روشني وجھندو ڇاڪاڻ ته ھي شھر به دنيا جي پھرين شھرن مان آهي ـ
تازو ئي آمريڪا-اٽليء جي قديم آثارن جي ماھرن جي ٽيم ليگاش شھر جا قديم آثار دريافت ڪيا آهن جيڪي اتر اوڀر ناصريا شھر جا ھم عصر آهن جيڪو اڳ ۾ ئي عراق جي قديم سميري تھذيب جي اوائلي شھري مرڪزن مان ھڪ ھيو ـ شھر کي ھاڻي **الحبا** جي نالي سان سڃاتو ٿو وڃي جنهن ۾ قديم آثارن جي ماھرن جي لاء ھڪ خاص اھميت وارو ماڳ آهي, جيئن ماضيء ۾, ھتي ڪيتريون ئي تاريخي دريافتون ڪيون ويون آهن ـ ھي ماڳ دجله ۽ فرات ندين جي وچ ۾ موجود آهي ـ اھو پڻ دريافت ڪيو ويو ته شھر چئن ڌٻڻ وارن ٻيٽن تي ٺھيل ھيوـ سميري تھذيب جي دؤران ھي خطو شھري رياستن ۾ ورھايل ھيوـ انهن مان ھر ھڪ کي ڀتيون ڏنل ھيون ۽ اھي پنهنجن ديوتائن جي پوڄا ڪندا ھياـ
ھيٺين کوٽائين ۾ تحقيق ڪندڙن ھڪ کليل چؤديواري دريافت ڪئي آهي جيڪا رات جي ماني کائڻ جي مقصدن جي لاء استعمال ڪئي ويندي هئي, جتي بينچن سان گڏ, ھڪ اوون (تندور), قديم کاڌن جا آثار, ۽ 5000 سال قديم گهم -چھندڙ بناوت جنهن کي اڄ جي جديد دؤر جي ف*ج يا ريفريجريٽر سان ڀيٽي سگهجي ٿو جيڪا کاڌي کي ٿڌي ڪرڻ جي لاء استعمال ٿيندي آهي ـ ٽيم ڪونيڪل يا مخروطي پيالا پڻ دريافت ڪيا جنهن ۾ تنهن وقت جي مڇيَء جا قديم ٽڪرا رکيل ھياـ
پراجيڪٽ ڊائريڪٽر ھولي پٽمين وضاحت ڪندي چيو ته اسان جيڪو ڪجهه سمجهون ٿا, ته ھيء شيء ھڪ جڳهه آهي جتي ماڻهو اچي کائي ويندا ھيا ۽ اھا جڳهه گهرولي قسم جي نه آهي, قديم آثارن جي ماھرن ان جڳهه مان بيئر پيئڻ جو ثبوت ھٿ ڪيو آهي ـ اسان ان کي ھڪ ڪلال خانو سڏيون ٿا ڇاڪاڻ بيئر عام طور تي گهڻي پيئڻ واري شيء آهي جنهن کي سميري پاڻيء کان وڌيڪ مقدار ۾ استعمال ڪندا ھياـ ھولي پٽمين چيو ته سميرين جي لاء عبادت گاھن مان ھڪ کي ھن ايريا ۾ کوٽيو ويو, ھتان ڪيونيفارم ٽيبليٽ پڻ لڌي وئي آهي جنھن تي بيئر ٺاهڻ جي ترڪيب لکيل آهي ـ
ھولي پٽمين وڌيڪ ٻڌايو ته قديم آثارن جي ماهرن ھن ماڳ مان هڪ قديم بيئر جي ترڪيب پڻ لڌي آهي. ھن اھو پڻ ٻڌايو ته 2019ع ۾ ماڳ جي ٻيهر کوٽائي شروع ڪئي وئي آهي ـ ھن کوٽائيء ۾ پين ميوزيم، ڪيمبرج يونيورسٽي ۽ اسٽيٽ بورڊ آف اينثيڪئٽيز ۽ بغداد ھيريٽيج جي وچ ۾ ھڪ گڏيل منصوبي تي راضي ٿيندي ڪم شروع ڪيو ويوـ کوٽائيء جي دؤران انهن نيون ٽيڪنڪس پڻ استعمال ڪيون, جھڙيء طرح سان ڊرون فوٽوگرافي ۽ جينياتي تجزيو ڪرڻ, ڊيٽا ۽ انفارميشن کي محفوظ ڪرڻ اھم هيون ـ هنن جديد ٽيڪنڪس, تحقيق ڪندڙ کي ان لائق بڻايو ته اھي سميري تهذيب کي بهتر سمجهي سگهن ته ان دؤر جا ماڻهو ڪيئن رھندا ھياـ
ھولي پٽمين ٻڌايو ته ايريا ۾ اوائلي کوٽاين ۾ سڄو ڌيان مذهبي فن تعمير ۽ اشرافيا کي سمجهڻ تي ڏنو ويو، پر تازي کوٽائيء ۾ سڄو ڌيان عام ماڻهن جي رھائشي علائقن ڏانهن ڏنو ويوـ ھن تحقيق جو اھم مقصد قديم شھرن جي رھڻي ڪھڻيء جي وسيع تصور کي سمجهڻ پڻ آهي ـ
هن دريافت قديم آثارن جي ماھرن جي حلقن ۽ تمام گهڻي ڄاڻ وارن عالمن ۾ تمام گهڻي دلچسپي پيدا ڪئي آهي ـ ماضيء ۾ ڪيترن ئي ماڳن تان کاڌا دريافت ٿيا آهن, جهڙوڪ ميسوپوٽيميا، سميري ۽ سنڌو ماٿريء مان پر اهو پهريون ڀيرو آهي ته ف*ج يا ريفريجريٽر جھڙي بناوت دريافت ٿي آهي ـ اھا نه فقط ان وقت جي ماڻهن جي ھنرمنديء تي روشني وجھندي پر ان تي پڻ ته انهن فنا ٿيندڙ شين کي ڪيئن چونڊيو, جھڙوڪ مڇي ٿڌي ٿيڻ واري خاني ۾ رکڻ گهرجي ـ
تاريخ ۾ پهريون ڀيرو اهڙي دلچسپ دريافت ڪئي وئي آهي جنهن جي لاء, پروجيڪٽ ڊائريڪٽر، هولي پٽيمن ٻڌايو ته اسان ھن شھر جي اھم دريافت ريفريجريٽر حاصل ڪيو آهي جنهن تي عالمي سطح تي تحقيق ٿيندي اھا ھتي مقامي طور تي ٺاهي وئي يا ان جو فارمولو سنڌو ماٿريء واري تھذيب مان مليو آهي ـ ريفريجريٽر سان گڏ سوين ٿانء پڻ لڌا ويا آهن جيڪي کاڌي کائڻ جي لاء ڄڻ ته تيار آهن يعني انهن ٿانون ۾ ھن وقت به کاڌو ڏنو وڃي ته به اھي ڪم ۾ اچي سگهن ٿا، ان ماڳ جي جڳهه مان ريفريجريٽر سان گڏ بينچون به مليون آهن جتي ماڻهو ويھندا هوندا، ۽ ف*ج جي پويان هڪ اوون (تندور) آهي جيڪو استعمال ڪيو ويندو ھوندو ... کاڌي پچائڻ جي لاء.
جيئن هولي پٽمين وضاحت ڪري ٿي ته جنهن کي اسان سمجهڻ چاهيون ٿا ھي شيء ھڪ جڳهه ھجڻ گهرجي جتي کائڻ لاءِ ماڻهو اچي سگهن پر اھا جڳهه گهريلو قسم جي نه آهي ـ قديم آثارن جي ماھرن ھن جڳهه مان بيئر پيئڻ جا ثبوت دريافت ڪيا آهن. اسان ان کي هڪ ڪلال خانو سڏيون ٿا ڇاڪاڻ ته ھتي بيئر تمام وڌيڪ عام پيئڻ واري شيء آهي، ايتريقدر گهڻو جو پاڻيء کان به وڌيڪ ـ ھن چيو ته ھن سڄي تحقيق مان ھيء خبر پوندي ته 4,700 سال اڳ شھري مرڪز ۾ عام ماڻهو ڪيئن زندگي گذاريندا ھياـ

25/10/2025

سائنسدان ھڪ ننڍڙو Genetic Switch دريافت ڪيو آهي جيڪو اربين ماڻهن کي خوراڪ کارائي سگهندو
ترجمو: پروفيسر بشير احمد سومرو

ميريلينڊ يونيورسٽيء جي سائنسدانن ڪڻڪ جي هڪ ناياب قسم جي Genetic key کي ظاهر ڪيو آهي
جيڪا ھڪ Spikelet (ننڍڙو ڦر) ۾ ٽي داڻا پيدا ڪري ٿي جڏهن ته عام ڪڻڪ فقط هڪ داڻو پيدا ڪندي آهي۔
تحقيق ڪندڙن جي ٽيم عام طور تي ھڪ غير سرگرم WUSCHEL-D1 جين دريافت ڪئي آهي جيڪا شروعاتي ڪڻڪ جي گل جي واڌ ويجھه ۾ سرگرم ٿي ويندي آهي ۽ ھيء جين ٻوٽي ۾ وڌيڪ تعداد ۾ Ovaries (ٻچيدانيون) ٺاهڻ جو سبب بڻجندي آهي ۽ اھي ٻچيدانيون داڻن ۾ تبديل ٿي وينديون آهن. هيء دريافت Breeders (ٻوٽن ۽ جانورن کي پيدا ڪرڻ/پالڻ وارا) کي نئين, وڏي پيداوار وارين ڪڻڪ جي قسمن جي واڌ ويجھه ڪرائڻ جي اجازت ڏئي سگهندي ۽ ساڳي وقت تي واڌاري زمين سيڙائڻ ۽ وڌيڪ ذريعا استعمال ڪرڻ کان سواِء پيداوار ۾ وڏي واڌ آڻي سگهي ٿي۔ ھيء دريافت عالمي سطح تي موسمياتي تبديليء ۾ کاڌي جي گهرج کي پوري ڪرڻ جي لاء اھم ثابت ٿيندي ـ
ڪڻڪ ۾ ھڪ جنيٽڪ راز کي ظاهر ڪرڻ
ميريلينڊ يونيورسٽيء جي ٽيم ھڪ Gene جي شناخت ڪئي آهي جيڪا ناياب ڪڻڪ جي قسم جي لاء ذميوار آهي ۽ ھيء جين فقط ھڪ ٻچيدانيء جي بدران ڪڻڪ جي ھر ھڪ گل ۾ ٽي اووريز (ٻچيدانيون) پيدا ڪن ٿيون. ڇاڪاڻ ته ھر ھڪ ٻچيداني داڻي ۾ تبديل ٿئي ٿي ۽ ھن قسم جي دريافت ھر ايڪڙ تي تمام گهڻي مقدار ۾ پيداوار ڏيندي.
هيء غير معمولي ٽن ٻچيدانين واري ڪڻڪ جو قسم پهريون ڀيرو عام Bread wheat ۾ هڪ فطري طور تي Mutant طور دريافت ٿي آهي پر سائنسدان شروع ۾ نه ڄاتو ته ان جو سبب ڇا آهي۔ هن جنيٽڪ فرق کي ظاهر ڪرڻ جي لاء ميريلينڊ جي ٽيم Mutant wheat جي DNA جو هڪ بلڪل درست نقشو تيار ڪيو ۽ ان جو مقابلو عام ڪڻڪ سان ڪيو. هن تجزيي ظاهر ڪيو ته عام طور هڪ غير سرگرم Gene جنهن کي WUSCHEL-D1 (مختصر WUS-D1 سڏجي ٿو) سرگرم ٿي وئي ھئي. جڏهن WUS-D1 جين گل جي ٺهڻ جي شروعاتي مرحلي ۾ سرگرم ٿئي ٿي ته پوء Floral tissues کي وڌائي ٿي ۽ ٻوٽي کي واڌاريون فيميل عضوا پيدا ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي جهڙيء طرح سان Pistil يا Ovaries.
جينس کي پيداوار وڌائڻ وارن ۾ تبديل ڪرڻ
جيڪڏهن سائنسدان ۽ Breeders (ٻوٽن ۽ جانورن کي پيدا ڪرڻ/پالڻ وارا) ساڳي عمل کي حرڪت ڏيارڻ جي لاء سکي ۽ ھاڻي ڪڻڪ جا نوان قسم تيار ڪري سگهن ٿا جيڪي هر ٻوٽي ۾ وڌيڪ داڻا پيدا ڪندا۔ ايتريقدر جو ٿوري تعداد ۾ داڻن جو وڌڻ به دنيا جي خوراڪ جي فراهميءَ تي وڏو اثر وجهي سگهي ٿوـ
پلانٽ سائنسز جي ايسوسيئيٽ پروفيسر وجي تيواريء چيو ته هن قسم جي ڪڻڪ جي جنيٽڪ بنياد تي سڃاڻپ ڪرڻ Breeders جي لاء رستو کولي ٿي ته هو ان کي نون ڪڻڪ جي قسمن ۾ شامل ڪن ته جيئن امڪاني طور تي هر Spike (ڏانڍي) ۾ داڻن جو تعداد ۽ ڪل پيداوار وڌائي سگهجي۔ Gene editing واري جديد ٽيڪنالاجيءَ جا اوزار لاڳو ڪندي اسان هاڻي ڪڻڪ جي هن قسم جي ڪل پيداوار کي بهتر بڻائڻ تي ڪم ڪري سگهون ٿا۔ هيء دريافت ھڪ پرجوش پر گهٽ خرچ ۾ وڌيڪ هائبرڊ ڪڻڪ پيدا ڪرڻ جو رستو مھيا ڪري ٿي.
وڌيڪ زمين استعمال ڪرڻ کان سواءِ مستقبل جي لاء خوراڪ مهيا ڪرڻ
ڪڻڪ دنيا جي بنيادي ۽ اهم خوراڪن مان هڪ آهي ۽ هر روز ڪڻڪ اربين ماڻھن جي خوراڪ جو حصو بڻجي ٿي۔ جيئن ته عالمي سطح تي ڪڻڪ جي گهرج وڌي رهي آهي پر موسمياتي تبديلي, آباديءَ جي تيزيءَ سان واڌ, محدود زرعي زمين جي ڪري روايتي طريقن سان پيداوار وڌائڻ ڏاڍي ڏکي ٿي رهي آهي۔ ھيء دريافت Breeders کي هڪ نئون ۽ طاقتور اوزار ڏئي سگهي ٿي ته ھو وڌيڪ زمين، پاڻي يا ڀاڻ جي استعمال ڪرڻ کان سواِء پيداوار وڌائڻ ۾ اھم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿاـ ھيء WUS-D1 جين جي دريافت ٻين Grain crops ۾ گهڻيون Ovaries پيدا ڪرڻ ۾ اڳڀرائي ڪري فصلن جا نوان قسم پيدا ڪري عالمي سطح تي کاڌي جي گهرج پوري ڪري سگهن ٿاـ

23/10/2025

رات جو خواب ۾ قطرا اچڻ

”دريا خان سنڌي”
انگريزي ۾ جنھن کي”نائيٽ فال“ چئبو آهي جڏهن ڪو ڇوڪرو جواني جي عمر ۾ داخل ٿئي ٿو تہ سندس جسم ۾ ڪيتريون ئي تبديليون اچن ٿيون، انهن مان هڪ اهم تبديليءَ جنسي عضون جي واڌ ويجھ ۽ هارمونز ۾ تبديلي آهي. انهن هارمونل تبديلي جي نتيجي ۾ ڇوڪرو جنسي خواب ڏسڻ لڳي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن هٿ رس استعمال بہ ڪري ٿو. انهن سببن جي ڪري ننڊ وقت بي ارادي طور قطرا نڪرڻ لڳن ٿا. ان حالت کي نائيٽ فال يعني رات جو عضوو مان قطرا اچڻ چيو ويندو آهي.

نائيٽ فال نوجوانن ڇوڪرن ۾ عام ڳالھ آهي، پر مرد ڪنهن بہ عمر ۾ ان جو شڪار ٿي سگهن ٿا. اها هڪ عام حالت آهي تنهنڪري گهڻي پريشاني جي ضرورت ناهي. پر ڇو تہ هي معاملو شرم جهڙو لڳندو آهي تنهنڪري گهڻا ماڻهو خاندان يا دوستن سان ڳالهائڻ کان لڄائين ٿا. اهڙي حالت ۾ ڊاڪٽر سان صلاح ڪرڻ ئي بهتر رهندو آهي.
اڄ جي جديد زندگي ۾ ڪيترائي ڌيان ڇڪڻ وارا سبب آهن، جيئن انٽرنيٽ ۽ فحش فلمون. اهي شيون جنسي سوچ کي غلط رخ ڏئي ڇڏين ٿيون. فحش مواد گهڻو ڏسندڙ نوجوانن کي نائيٽ فال جي وڌيڪ مسئلن کي منھن ڏيڻو ٿو پئي. ٻيو سبب جنسي ڄاڻ بابت غلط خيال ۽ ٽبو هجڻ آهي. ڇوڪرن ۽ نوجوانن کي جنسي تعليم جي صحيح ڄاڻ هجڻ گهرجي تہ جيئن هو پنهنجي مسئلن جا صحيح جواب ڳولي سگهن ۽ معاشري ۾ نم حڪيمن يا غلط معلومات ڏيندڙ کان بچي سگھن.

نائيٽ فال جا سبب
نائيٽ فال مختلف سببن ڪري ٿي سگهي ٿو ۽ گهڻو ڪري اهو نقصانڪار ناهي. وقت سان گڏ پاڻمرادو گهٽجي وڃي ٿو، پر جيڪڏهن وري وري ٿئي تہ پوءِ پريشاني جو سبب ٿي سگهي ٿو.
جنسي عمل جي کوٽ يا غير موجودگي
گهڻو فحش مواد ڏسڻ
جنسي عضون جي حد کان وڌيڪ تحريڪ
اڻپورو نيڪال
پيشاب سان ڀريل مثاني سان سمهڻ
ٿلهائپ جو شڪار هجڻ
دٻاءُ ۽ ٽينشن وٺڻ
جسماني غيرسرگرمي
جنسي هارمونز جون دوائون وٺڻ
عضون جي ڪمزوري

ڊاڪٽرن جو ان بابت ڇا چوڻ آهي؟
ڊاڪٽر گهڻن حفاظتي طريقن جي صلاح ڏين ٿا جن سان نائيٽ فال کي گهٽائي سگهجي ٿو. انهن ۾ شامل آهن
تيز مرچ مصالحي ڌار بازاري فاسٽ فوڊ کاڌن کان پاسو ڪرڻ
سٺو ۽ متوازن کاڌو کائڻ گهرجي
هلڻ يا جسماني مشڪت جهڙيون ورزش ڪرڻ
سمهڻ کان اڳ پيشاب ڪرڻ
فحش مواد کان پاسو ڪرڻ
قبض کان بچڻ
سٺا ڪتاب پڙهڻ
آرام ڏيندڙ ميوزڪ ٻڌڻ
جيڪڏهن ڪو ماڻهو ٽيسٽسٽيرون جون دوائون وٺي رهيو آهي تہ انهن کي گهٽائڻ يا بند ڪرڻ

نائيٽ فال جون علامتون
نائيٽ فال بابت ڪيترائي غلط خيال آهن جن کي ختم ڪرڻ ضروري آهي. حقيقت اها آهي تہ نائيٽ فال هڪ عام ۽ فطري عمل آهي.

غلط خيال جهڙوڪ
نائيٽ فال سبب مرد جي جنسي طاقت ڪمزور ٿي وڃي ٿي.
اها ناياب بيماري آهي.
گهڻو هٿ رس استعمال سبب نائيٽ فال ٿئي ٿو.
اهو مرد کي ھميشہ لاءِ ڪمزور ڪري ڇڏي ٿو.

نائيٽ فال جو علاج
آيورويد ۾ نائيٽ فال جو گهڻو علاج موجود آهي. آيورويد موجب، هي مسئلو دٻاءُ، پريشاني ۽ تيز رفتار زندگي سبب پيدا ٿيندو آهي. ان کي سادي ورزش، مناسب کاڌي ۽ زندگي جي تبديلي سان ختم ڪري سگهجي ٿو. آيورويد يوگا، مراقبو ۽ آرام ڏيڻ واري غسل جي بہ صلاح ڏئي ٿو.
انهن علاج سان نہ رڳو نائيٽ فال گهٽجي ٿو پر ماڻهو ۾ اعتماد بہ وڌي ٿو.

نائيٽ فال کان بچڻ جا طريقا
رات جو بادام جو کير پيئڻ
سمهڻ کان اڳ سٺو ڪتاب پڙهڻ
مراقبو ڪرڻ
اهڙا کاڌا کائڻ جيڪي طاقت وڌائين

نائيٽ فال جا نقصان
نائيٽ فال سان ماڻهو: جسماني، جنسي ۽ ذهني ڪمزوري محسوس ڪري سگهي ٿو
بيچيني، ذهني پريشاني، پيشاب ۾ تڪليف رات جو پگهر اچڻ، ننڊ نہ اچڻ، ڪڏهن ڪڏهن يادگيري جا مسئلا

ڇا نائيٽ فال صحت لاءِ خراب آهي؟
نائيٽ فال صحت لاءِ خراب ناهي، ڇو تہ اهو صحتمند جنسي عضون ۽ جواني جي نشاني آهي. پر جيڪڏهن وري وري ٿئي تہ پوءِ: جسماني، ذهني ۽ جنسي ڪمزوري پيدا ٿي سگهي ٿي.
ننڊ نہ اچڻ، ڄنگهن ۾ سور، چڪر اچڻ.
سخت حالتن ۾ يادگيري جي مسئلن تائين ٿي سگهي ٿو.

گهڻو ٿيندڙ نائيٽ فال عام طور تي گهٽ هٿ رس استعمال يا گهٽ ٽيسٽسٽيرون سان جڙيل هوندو آهي.

ڇا نائيٽ فال مسئلو آهي؟
نائيٽ فال بلڪل عام ڳالھ آهي ۽ صحتمند جنسي عضون جي علامت آهي. عام ماڻهو کي هفتي ۾ هڪ يا ٻہ ڀيرا نائيٽ فال ٿي سگهي ٿو. پر جيڪڏهن گهڻو وڌي وڃي تہ پوءِ:
ننڊ نہ اچڻ
ڄنگهن ۾ سور
ذهني دٻاءُ
يادگيري ۾ گهٽتائي

هفتي ۾ ڪيترا ڀيرا نائيٽ فال عام آهي؟
نائيٽ فال هفتي ۾ ٻن ڀيرن تائين عام سمجهيو ويندو آهي.
نوجوان ڇوڪرن ۾ گهڻو ڪري اها شرح لڳ ڀڳ 0.36 ڀيرا هفتي ۾ هوندي آهي. 40 ورهين جي عمر ۾ گھڻو ڪري اها شرح 0.18 ڀيرا هفتي ۾ هوندي آهي.
ان حد ۾ نائيٽ فال صحتمند جنسي نظام جي نشاني آهي.

ڇا نائيٽ فال صحيح آهي؟
ماهرن موجب نائيٽ فال عام آهي ۽ صحتمند جنسي عضون جي نشاني آهي. عام طور تي هفتي ۾ هڪ يا ٻہ ڀيرا ٿئي ٿو. پر جيڪڏهن گهڻو ورججي تہ پوءِ بيچيني، ننڊ جي کوٽ، ڄنگهن ۾ سور ۽ ڌيان جي کوٽ ٿي سگهي ٿي.

ننڊ ۾ قطرا ڇو اچن ٿا؟
نائيٽ فال ننڊ وقتن بي ارادي قطرا نڪرڻ آهي. اهو عام طور تي يا تہ جنسي خواب جي ڪري يا هنڌ جي چادر سان جنسي عضون جي تحريڪ سبب ٿئي ٿو. عام ۽ صحتمند مرد کي هفتي ۾ هڪ يا ٻہ ڀيرا اهڙي تجربي مان گذرڻو پوندو آهي.

قطرا نڪرڻ ڪهڙي عمر ۾ شروع ٿين ٿا؟
عام طور تي ڇوڪرن ۾ جواني وقت شروع ٿين ٿا، لڳ ڀڳ 13 کان 17 ورهين جي عمر ۾. اهي جواني جون نشانيون آهن: آواز ۾ تبديلي، عضوِو جي واڌ، منھن تي وار اچڻ.

ڇا نائيٽ فال طاقت گهٽائي ٿو؟
وري وري نائيٽ فال ٿيڻ سان ٿڪاوٽ ۽ ڪمزوري ٿي سگهي ٿي، پر سڌي ريت طاقت گهٽجڻ سان ان جو ڪو واسطو ناهي. ڪمزوري عام طور تي ننڊ جي کوٽ، دٻاءُ ۽ ذهني پريشاني جي ڪري ٿيندي آهي.

21/10/2025

اڄ 21 ۽ 22 آڪٽوبر 2025ع رات 11 سالن کانپوءِ اورائيندا
ميٽيور شاور وارو نظارو ڏسڻ نہ وساريندا

”دريا خان سنڌي“
فلڪيات سان دلچسپي رکندڙ ۽ تارن کي ڏسندڙن لاءِ خوشخبري آهي تہ اڄ رات کان اورائينڊ ميٽيور شاور (Orionid Meteor Shower) پنهنجي مڪمل چمڪ تي پهچي رهيو آهي، جيڪو هڪ قدرتي زميني مٿاڇري جو سندرتا ڏيکاءُ هوندو جتي هيلي ڪوميٽ جي پُڇ (Halley’s Comet) مان نڪرندڙ شولا نما تارا اونڌاهي زميني مٿاڇري کي روشن ڪندا. جيڪو 2025ع جو اورائينڊ ميٽيئر شاور 21 ۽ 22 آڪٽوبر جي وچ واري رات ۾ پنهنجي عروج تي پهچندو، جتي في ڪلاڪ 10 کان 20 تارا زميني مٿاڇري تي ٽمڪندا ڏسي سگهبا. اهي تارا ”ريڊيئنٽ“ نالي هڪ نقطي مان نڪرندا آهن، جيڪو مشهور ڳاڙهي تاري بيٽلجوس (Betelgeuse) جي ويجهو، برج اورائين (Orion Constellation) ۾ موجود آهي.جيئن تہ اڄ رات انجي گهڻائي آهي، پر اورائينڊ ميٽيئر شاور جا تارا 2 آڪٽوبر کان 7 نومبر بہ ڏٺا ويا هئا، جڏهن ڌرتي هيلي جي پُڇ جي ڇڏيل ذرڙن جي پٽي مان گذري ٿي. اهي ذرڙا 41 ميل في سيڪنڊ (66 ڪلوميٽر في سيڪنڊ) جي رفتار سان ڌرتي جي فضا سان ٽڪرائجي ڪري سڙي وڃن ٿا، جنهن سان هڪ سندرتا نوري عڪس ڏيکاءُ پيدا ٿئي ٿو. تارا ڏسڻ جو سٺو وقت 21 آڪٽوبر جي صبحو جو وقت هوندو، جڏهن برج اورائين زميني مٿاڇري جي ڏکڻ طرف مٿي هوندو، ۽ بي چنڊ زميني مٿاڇرو ڏسڻ لاءِ بهترين حالتون پيدا ڪندو. نئون چنڊ هجڻ ڪري زميني مٿاڇري ۾ ڪا بہ قدرتي روشني نہ هوندي، تنهنڪري ميٽيئر شاور صاف نظر ايندا. انکي ڏسڻ لاءِ پهريان، پنهنجي موبائل ۾ ڪنهن فلڪي ايپ وسيليءِ ڳاڙهي تاري بيٽلجوس کي ڳوليو. پوءِ پنهنجي مٿي جي سڌ مٿاھون طرف يعني زينٿ (Zenith) ڏانهن لڳ ڀڳ 40 درجا پري زمينن مٿاڇري جو حصو چونڊيو ياد رکو، توهان جي کليل مُٺ لڳ ڀڳ 10 درجا جي برابر هوندي آهي! ان هنڌ تي ميٽيئر جا نشان سڀ کان ڊگها نظر ايندا. پنهنجين اکيون اونڌاهي سان لاڳاپيل ڪرڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 20 کان 30 منٽ لڳاتار ڏسندا رهو، ۽ جيڪڏهن روشني جي ضرورت هجي تہ ڳاڙهي لائيٽ استعمال ڪريو تہ جيئن رات جو ڏسڻ وارو نظر خراب نہ ٿئي. هاڻي اسان فلڪي خزاني (Astronomical Autumn) ۾ آهيون، تنهنڪري پاڻ کي گرم رکو ۽ جيڪڏهن اوهان ڪنهن اونڌاهي هنڌ ڏانهن ڏسڻ وڃو تہ ڪنهن کي پنهنجي هنڌ بابت ضرور ٻڌايو.
آمريڪن ميٽيئر سوسائٽي جي رابرٽ لنسفورڊ موجب، چوٽيءَ جي شروعات کان پوءِ بہ تارن جو منظر جاري رهندو، تنهنڪري جيڪڏهن موسم خراب ٿي وڃي تہ پريشان نہ ٿيو لنسفورڊ مطابق، ”اورائينڊز 21 کان 23 آڪٽوبر جي وچ ۾ عروج تي هوندا، ۽ انهن کان پوءِ بہ ڪجھ ڏينهن يعني 24-26 آڪٽوبر تائين ڳوٺاڻن علائقن ۾ صاف زميني مٿاڇري هيٺ في ڪلاڪ 10 کان وڌيڪ تارا ڏسي سگهبا.“ ان وقت تائين ريڊيئنٽ اوڀر طرف برج جيمِني (Gemini) ۾ منتقل ٿي ويندو، تنهنڪري تارا اورائين بدران جيمِني مان نڪرندي ڏسڻ تي حيران نہ ٿيو. اورائينڊ ميٽيئر شاور اڪيلو نہ آهي ايندڙ هفتن ۾ اترين تورڊ (Northern Taurid) ۽ ڏکڻين تورڊ (Southern Taurid) بہ سرگرم هوندا، جيڪي نومبر جي شروعات ۾ پنهنجي چوٽي تي پهچندا ۽ گهڻو ڪري سندرتا باھ وارو دائرو بہ پيدا ڪندا

20/10/2025

مريخ جي ماحول ۾ انسان جي مرڻ جو تجربو ڪهڙو هوندو؟

”دريا خان سنڌي“
ٺيڪ آهي، اچو تہ هاڻي “مريخ” کي ڏسون ڳاڙهو گرھ ڏاڍو اميد ڏياريندڙ لڳي ٿو، پر سوال اهو آهي تہ شمسي نظام ۾ ٻيو ڪهڙو هنڌ آهي جتي توهان انسانن لاءِ حفاظتي گھر اڏڻ چاهيندؤ؟ بيهو ٿورو، ايتري جلدي بہ ناهي، مريخ سج جي ويجهو رهڻ واري علائقي کان ٿورو ٻاهر آهي، اتي پاڻي بہ گهٽ آهي ۽ نہ ئي ڪو مقناطيسي ميدان آهي، ان جو فضائي ماحول گهڻو سنهڙو پڻ آهي اتي آرام سان رهڻ ممڪن ناهي
ڇا مطلب؟ مريخ تہ سٺو آهي
ها پر، مريخ سٺو آهي، پر خالي تڏهن تائين جيستائين توهان اتي ساهہ کڻڻ جي ڪوشش نہ ڪريو، مريخ تي هوا گهڻو ڪري ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ مان ٺهيل آهي، توهان کي هر وقت پنهنجي اسپيس سوٽ ۾ رهڻو پوندو، ڇو تہ جيڪڏهن توهان اهو لاهيندؤ تہ توهان مري ويندؤ انهيءَ وقت، انکي اسان هڪ تصوراتي خيال سان ڏسون ٿا سڀ کان پهريان
اسپيس سوٽ بريچ ڊيٽڪٽ ٿيل يعني سوٽ ۾ ليڪ اچي وئي آهي ۽ ايترو ئي ڪافي آهي مريخ کي توهان کي مارڻ لاءِ، مريخ جي هوا ۾ ساهہ کڻڻ جا پهريان ڪجھ سيڪنڊ حيران ڪندڙ محسوس ٿيندا اوهانکي
ڇا؟ ڇا حيران ڪندڙ؟ تہ مان مري رهيو آهيان، توهان آڪسيجن لاءِ تڙپندا، تيزي سان ساهہ کڻڻ شروع ڪندا
توهان جو سوٽ ڊيڪمپريس ٿيڻ لڳندو، ۽ اها حالت گهڻي خوفناڪ هوندي، مريخ تي فضا جو دٻاءُ ڌرتيءَ جي ڀيٽ ۾ رڳو 0.6 سيڪڙو آهي، جيئن ئي سوٽ جي اندر وارو دٻاءُ ختم ٿيندو، توهان کي زندھ رکندڙ اهو دٻاءُ گم ٿي ويندو.
خبردار اِبلزم جو خطرو!
اِبلزم يعني جڏهن جسم ۾ رت ۽ ٻيا مائع گهٽ دٻاءَ واري ماحول ۾ اچي اُڀرڻ کائڻ لڳن، مريخ تي اهڙو ئي ٿيندو آهي
توهان جي چمڙي ڦوڪجي ويندي، جسم سوڄي ويندو تقريبن ست منٽن اندر توهان مري ويندؤ، مريخ توهان کي اميد ڏيندو، پر پوءِ پهرين موقعي تي ئي خوفناڪ طريقي سان اوهان کي ختم ڪري ڇڏيندو ائين اوهانکي ڏسندڙ ڪو ماڻهو سنجيدگي سان هتي اچڻ تي ٻيهر سوچيندس
ڇو تہ جيتوڻيڪ توهان پنهنجي سوٽ کي مڪمل طور محفوظ بڻايو، پوءِ بہ مريخ وٽ توهان کي ختم ڪرڻ جو ٻيو طريقو موجود آهي مٽيءَ جا طوفان، مريخ تي مٽيءَ جا طوفان ڏاڍا اوکا هوندا آهن، اهي سڄي گرهہ کي ڍڪي ڇڏيندا آهن ۽ هفتن کان مهينن تائين جاري رهندا آهن. اهي طوفان طاقتور نہ هوندا آهن، پر انهن جا ذرڙا ايترا سنهڙا هوندا آهن جو سولائي سان توهان جي سوٽ ۾ گهڙي ويندا ۽ اندر کان ان کي چيري ڇڏيندا، اهي سنهڙا ذرڙا توهان جا ايئر فلٽر بند ڪري ڇڏيندا ۽ اوزارن کي نقصان پهچائيندا زندگي بچائيندڙ نظام کان وٺي حرارت ڪنٽرول تائين سڀ ڪجھ برباد ٿي سگهي ٿو، بلڪل ائين ئي آهي اهو مريخ سيارو اسان لاءِ انهن سڀني شين کي ماهر ڏسي رهيا آهن، تہ جيئن انسان جو اتي رهڻ ممڪن ڪري سگھن مستقبل ۾ انسانن کي حفاظتي انتظامن هيٺ رهڻو پوندو

16/10/2025

اڏام مغربي نيل جو وائرس - وائرس (8)

”دريا خان سنڌي“
برانڪس جي چڙيا گهر جي چيف پيٿالاجسٽ 1999ع ۾ وڏي پريشانيءَ ۾ هئي. هوءَ ڏسي رهي هئي تہ چڙيا گهر جي ويجهو ڪارا ڪائون مئل پيا ملن، لڳي پيو تہ ڪنهن نئين قسم جو وائرس پکين ۾ پکڙجي رهيو آهي، سندس دل ۾ هڪ خوف هو”ڪٿي اهو وائرس چڙيا گهر تائين نہ اچي وڃي!“ هوءَ غلط نہ هئي. ٿوري ئي عرصي ۾ ٽي فليمنگو پکي مري ويا. پوءِ هڪ چڪُور، هڪ باز، ۽ هڪ ٻگلو پکي بہ، ڊاڪٽر مئڪ نمارا جڏهن انهن مئل پکين جي جاچ ڪئي تہ پتو پيو تہ سڀني جي موت جو سبب دماغ مان رت وهڻ هو، اهي سڀ ساڳيون علامتون ٻڌائي رهيون هيون تہ قاتل هڪ ئي پيٿوجن آهي پر ڪهڙو؟ اهو اڃا نامعلوم هو. مئڪ نمارا انهن پکين جا ٽشوز سرڪاري ليبارٽري ڏانهن موڪليا تہ جيئن تجزيو ٿئي، هفتن تائين ٽيسٽ ٿيندا رهيا، پر نتيجو ڪجھ بہ نہ نڪتو، ٻئي پاسي نيويارڪ جي علائقي”ڪوئنز“ ۾ دماغ جي سوزش (Encephalitis) جا ڪيس خطرناڪ حد تائين وڌي رهيا هئا، عام طور تي پوري نيويارڪ ۾ اهڙا خالي نَو ڪيس سال ۾ ٿيندا هئا، پر آگسٽ 1999ع جي هڪ ئي هفتي ۾ ڪوئنز ۾ اَٺ ڪيس اچي ويا، ڪن مريضن کي ايترو تيز بخار ٿيو جو جسم مفلوج ٿي ويو، سيپٽمبر تائين نَو ماڻهو مري چڪا هئا پر سبب نامعلوم هو، سڀني کي شڪ هو تہ ڪا نئين وائرس آهي.
چڙيا گهر واري ڊاڪٽر مئڪ نمارا کي آخر پنهنجي سوال جو جواب ملڻ لڳو، آئيوا (Iowa) جي ليبارٽريءَ ۾ هڪ پکيءَ جي ٽشو مان وائرس کي وڌائڻ ۾ ڪاميابي ملي، مئڪ نمارا سينٽر فار ڊزیز ڪنٽرول (CDC) کي قائل ڪيو تہ ان وائرس جي جينيٽڪ جاچ ڪئي وڃي، 22 سيپٽمبر تي محققن کي حقيقت هٿ لڳي اهو ويسٽ نائل وائرس (West Nile Virus) هو.اهو وائرس اڳ ۾ خالي ايشيا، يورپ، ۽ آفريڪا جي ڪن حصن ۾ پکين ۽ انسانن کي متاثر ڪندو هو، ڪڏهن بہ ڪنهن جي ذهن ۾ بہ اهو نہ خيال آيو هو تہ اهو وائرس آمريڪا ۾ بہ اچي سگهي ٿو، اها تہ جڳھ هئي جتي اهو اڳ ڪڏهن ڏٺو ئي نہ ويو هو.
جڏهن نيويارڪ جي مريضن جي رت مان وائرس جو جينوم ڏٺو ويو، تہ اهو ساڳيو ويسٽ نائل نڪتو بلڪل اهو ئي جيڪو پکين ۾ هو، ان کان اڳ نہ اتر آمريڪا ۾، نہ ڏکڻ آمريڪا ۾، ڪڏهن بہ اهو وائرس انسانن ۾ نہ مليو هو.
برانڪس جي مئل ڪانئرن ۽ نيويارڪ جي اسپتالن جا مريض، انهن نون رهائشي جي اچڻ جو اعلان هئا.
انسان آمريڪا جي براعظمن ۾ لڳ ڀڳ پندرهن هزار سال اڳ پهتا هئا، ۽ پاڻ سان ڪيترائي وائرس بہ آندا،جهڙوڪ پاپي لوما وائرس (Papillomavirus)، جن ۾ انهن قديم انساني لڏپلاڻن جا نشان مليا. اهو ٻڌائي ٿو تہ انسان ڪهڙي رستي سان آمريڪا تائين پهتو. ڪولمبس جڏهن "نئين دنيا" دريافت ڪئي، تہ ساڻس گڏ يورپ جا وائرس بہ آيا، فلو ۽ چيچڪ جهڙا وائرس، جن مقامي آمريڪي آباديءَ کي تباھ ڪري وڌو.
اڳين صديَن ۾ وڌيڪ وائرس آيا، 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ايڇ آءِ وي، ۽ پوءِ ويهين صديءَ جي آخر ۾ ويسٽ نائل وائرس نئين مهمان طور آمريڪا پهتو، هي وائرس 1937ع ۾ پهريون ڀيرو يوگنڊا ۾ دريافت ٿيو، جڏهن هڪ عورت نامعلوم بخار سان بيمار هئي ۽ ڊاڪٽرن سندس رت مان هڪ نئون وائرس الڳ ڪيو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ اهو وائرس وچ اوڀر، ايشيا ۽ آسٽريليا ۾ مليو، پتو پيو تہ ويسٽ نائل وائرس پنهنجي بقا لاءِ انسانن تي دارومدار نٿو رکي اهو ڪيترن پکين ۾ رهي سگهي ٿو، ۽ انهن ۾ گهڻي تيزيءَ سان پکڙجي ٿو.

شروع ۾ سائنسدانن کي اهو سمجھ ۾ نہ آيو تہ وائرس ڪئين منتقل ٿئي ٿو، ڇا هڪ انسان کان ٻئي انسان ڏانهن؟ يا هڪ پکيءَ کان ٻئي پکيءَ ڏانهن؟ يا انسان ۽ پکيءَ جي وچ ۾ ڪيئن؟ راز تڏهن کليو جڏهن وائرس هڪ بلڪل مختلف جاندار ۾ مليو، مڇر ۾ جڏهن وائرس وارو مڇر ڪنهن پکي کي ڪَڪيندو آهي، تہ پنهنجي لعاب سان ويسٽ نائل وائرس بہ ان ۾ داخل ڪري ڇڏيندو آهي. وائرس پهرين پکيءَ جي چمڙي جي خاني تي حملو ڪري ٿو، پوءِ اميوون سسٽم جي گهرڙن تائين پهچي ٿو، ۽ آخرڪار رت ۾ پکڙجي وڃي ٿو، ڪجھ ڏينهن ۾ اربين وائرس ٺهي وڃن ٿا، پر اهي ٻاهر نڪري نٿا سگهن، انهن کي نئين ميزبان تائين پهچائڻ لاءِ ویڪٽر (مڇر) گهرجي، جڏهن ٻيو مڇر اهڙي بيمار پکي کي ڪڪيندو آهي، تہ وائرس ان جي رت سان گڏ مڇر جي جسم ۾ وڃي ٿو، پوءِ ان جي ننڍڙي آنڊي مان ٿي لعاب وارن غدود تائين پهچي ٿو، جتان اهو ٻيهر ڪنهن نئين پکي ۾ منتقل ٿيڻ لاءِ تيار ٿي وڃي ٿو. اهڙي قسم جا وائرس جيڪي مڇر وسيليءِ منتقل ٿين ٿا، انهن کي ٻن مختلف جاندارن ۾ زندھ رهڻ جي صلاحيت رکڻي پوي ٿي
پکي ۽ مڇر : ٻنهي جا گرمي پد، اميوون سسٽم، ۽ بناوتون مختلف آهن.انهيءَ سبب اهڙا وائرس، جهڙو ويسٽ نائل،
ڊاڪٽرن ۽ بيمارين جي روڪٿام ڪندڙن لاءِ وڏو چئلينج آهن،
ڇو⁠تہ انهن کي نئون ميزبان ڳولڻ لاءِ ڪنهن کي سڌي نموني مليڻو بہ نٿو پوي مڇر پاڻ انهن کي اڏام ڏئي ڇڏين ٿا. 1996ع ۾ اهو وائرس مشرقي يورپ، خاص ڪري رومانيہ ۾ وبا بڻجي پکڙيو،نوَي هزار ماڻهو بيمار ٿيا، سترهن جي موت ٿي، سوال هو تہ اهو آمريڪا ۾ ايترو دير سان ڇو پهتو؟
ڇو⁠تہ اهو انسانن سان سفر نٿو ڪري بلڪي پکين ۽ مڇرن سان، ممڪن آهي تہ اهو نيويارڪ ۾ ان وقت پهتو جڏهن اسرائيل مان پالتو پکي اسمگل ڪري آندا ويا،هڪ اڪيلو بيمار پکي وبا نٿو پکيڙي، پر جڏهن ان کي مناسب ویڪٽر مڇر ملن، تہ وائرس نئين سر زندگي حاصل ڪري وٺي ٿو.
اهو مڇر جي 62 قسمن ۾ رهي سگهي ٿو، جيڪي آمريڪا ۾ موجود هيون، ۽ ميزبان پکي بہ ملي ويا، جهڙوڪ روبن، بليو جي، ۽ فنچ، چار سالن ۾ اهو مڇر کان پکي ۽ پکي کان مڇر تائين پکيڙيجندو رهيو، ۽ پورو آمريڪا متاثر ٿي ويو، ڪٿي ڪٿي انسان بہ بيمار ٿيا. 85 سيڪڙو ماڻهن ۾ ڪا بہ علامت ظاهر نہ ٿي، 15 سيڪڙو کي بخار، خارش ۽ مٿي جو سور ٿيو، انهن مان ٽئين حصي کي اسپتال وڃڻو پيو، ۽ هر 150 مان هڪ کي دماغ جي سوزش ٿي، جيڪي ڪيترن لاءِ موت ثابت ٿي، اڳين ڏهن سالن ۾ ان وائرس 1131 ماڻهن کي موت ڏنو. سياري ۾، جڏهن مڇر گم ٿي وڃن ٿا، تہ وائرس جو ڦهلاءُ رُڪجي وڃي ٿو، پر اهو پکين ۾ لڪل رهي ٿو ۽ بهار اچڻ سان چڪر ٻيهر شروع ٿئي ٿو.

انسانن ۾ ان جو ڦهلاءُ ان ڪري گهٽ آهي جو اهو انسان کان مڇر ۾ منتقل نٿو ٿئي، انهيءَ سبب ماڻهو “حادثاتي ميزبان” آهن، ان جي ڪا ويڪسين اڃا تائين ڪاميابيءَ سان تيار نہ ٿي سگهي، نہ ئي ڪو خاص علاج موجود آهي، ۽ گھڻو ڪري، ان کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جو ڪو طريقو نہ هجي.
گھڻا مينھن ۽ نمي وارو موسم مڇرن لاءِ سٺو هوندو آهي،
ان ڪري وائرس وڌيڪ پکڙجي ٿو، گرم ٿيندڙ ڌرتي ۽ بدلجندڙ موسمون، انهن وائرسن لاءِ نيون جايون کولين ٿيون، ويسٽ نائل وائرس پنهنجي ”اڏام“ ڪنهن پکيءَ، مڇر، يا جهاز وسيليءِ ڪري ٿو ۽ اڄ اهو دنيا جي وڏي حصي ۾ موجود آهي.

هلندڙ...
ايڊز جو وائرس - وائرس (7)
https://www.facebook.com/share/p/177FxYdqoY/