HydroBieszczady

17/09/2026

To już 20 lat naszych obozów! Poczytajcie - o początkach, aktualnościach i planach na przyszłość! Wywiad-rzeka dla Globusika.

20 LAT HYDROBIESZCZADÓW
Przedpremierowo udostępniamy wywiad z prof. Januszem Siwkiem i prof. Bartłomiejem Rzoncą – inicjatorami kultowych obozów hydrologicznych. Przypomnijmy, że do 10.09 można zgłosić się do udziału w tegorocznym wyjeździe! Link do zapisów w komentarzu.

🌍 Franciszek Ptak: Startujemy! Na dobry początek myślę, że warto cofnąć się nieco w czasie... Jakie były początki obozów? Czy program był od początku przemyślany i zaplanowany, czy raczej działaliście spontanicznie?

Bartłomiej Rzonca: Pomysł narodził się na ćwiczeniach terenowych z hydrologii w Sudetach, kiedy wraz kilkoma osobami z grona studentów siedzieliśmy przy ognisku. Pomyśleliśmy, że jest tak przyjemnie i miło, że warto byłoby spotkać się w podobnym gronie w następnym roku i wtedy, jeśli dobrze pamiętam, rzuciłem półżartem, że “może by w Bieszczadach”. Sprawa na tym ucichła. W następnym kroku zaproponowałem Januszowi, żebyśmy wrócili do tematu. Na majówkę w 2007 r. pojechaliśmy we dwóch na rekonesans badawczy (a już jesienią odbył się pierwszy obóz).

Janusz Siwek: W ogóle trzeba powiedzieć, że Bartek był wtedy świeżym pracownikiem naszej Uczelni i od słowa do słowa okazało się, że mamy dużo wspólnych wątków nie tylko naukowych, ale geograficznych, towarzyskich i biograficznych z przeszłości. Jednym z nich były właśnie wyjazdy w Bieszczady, naturalne więc było, że również tam coś zrobimy i stąd ten wyjazd. Pojechaliśmy wtedy we dwóch i przez kilka dni, chodząc po Połoninie Caryńskiej i okolicach Tarnicy, zastanawialiśmy się, co można tam robić, jakie są potrzeby i jakie pole badawcze dla siebie widzimy. Takie były początki, natomiast też trzeba pamiętać, że duże znaczenie odegrała wtedy studentka, teraz pani doktor habilitowana Eliza Płaczkowska, która uczestniczyła w pamiętnym ognisku w Sudetach i która miała bardzo duży zapał do tego, żeby zorganizować obóz naukowy. Poza naszymi zainteresowaniami myślę, że to ona była jedną z osób motywujących nas do tego, żeby coś zrobić z tym entuzjazmem, który pewna grupa osób miała w tym czasie do badań hydrologicznych i do obozów w Bieszczadach.

BRz: Przy czym Eliza bardzo wyraźnie odbiła potem w kierunku geomorfologii, co skwapliwie wykorzystywaliśmy, traktując jako bardzo dobrą okazję do poszerzenia naszego spektrum zainteresowań, a nawet nauczenia się czegoś w czym się wcześniej nie specjalizowaliśmy. Ja, w ogóle nie będąc z wykształcenia geografem, miałem wyraźne luki w wiedzy czy nawet terminologii, np. w zakresie geomorfologii. Kontakt z taką ambitną i zainteresowaną studentką był dla mnie naprawdę pouczający, mówię to zupełnie otwarcie. Zresztą to nie dotyczyło tylko Elizy – tam była cała grupa takich osób z pierwszego składu. Potem też tak było – zawsze staraliśmy się uczyć wszyscy od wszystkich.

🌍 FP: Warto zauważyć, że na cześć Elizy nazwano jedno z wybitnych źródeł na stokach pasma Połoniny Wetlińskiej. Tutaj chciałbym nawiązać do chyba najważniejszego punktu na hydrobieszczadzkiej mapie, czyli do Suchych Rzek. Powiedzcie, jak kiedyś wyglądało życie w bazie? Od tego czasu na pewno wiele się zmieniło...

JS: To jest czas, żeby powiedzieć, że pierwsze obozy hydrologiczne nie odbywały się w Suchych Rzekach, tylko w Wołosatem. To były akurat lata, kiedy Bieszczadzki PN rozbudowywał swoją infrastrukturę, więc przez pewien czas jeździliśmy tam, potem do Suchych Rzek, a potem znów wróciliśmy do Wołosatego, kiedy budynek w Zatwarnicy był remontowany. Remont bazy zakończył się przed pandemią i ostatecznie zostaliśmy w tym miejscu. Budynek służył wcześniej – jeszcze w PRL – pracownikom leśnym i w takim był standardzie. Myślę, że obecnie nie spodobałyby Wam się te warunki, były bardzo surowe. W którymś momencie wyraźnie zaczęła się zaznaczać coraz szybciej postępująca degradacja tego budynku, jakieś zacieki, pleśnie, więc remont był konieczny. Natomiast nie pamiętam, żeby nam to jakoś przeszkadzało w tamtym czasie. Też trzeba powiedzieć, że najważniejsze jest spędzanie czasu razem, zrobienie czegoś wspólnie, a sprawy komfortu to już w pewnym sensie drugorzędna sprawa. Rzeczą, która najbardziej się zmieniła, to pojawienie się Internetu, lepszego albo gorszego (różnie z tym bywa w Suchych Rzekach), oraz telefonii, co trochę zmieniło to miejsce (śmiech).

BRz: Ale też czasem na plus, nie tylko na minus (śmiech – wszyscy). Czasem naprawdę pojawiały się nieporozumienia związane z tym, że osoby w bazie były całkowicie poza zasięgiem i nie można było się z nimi w żaden sposób skontaktować. Tak jeszcze wracając do komfortu w bazie przed remontem, to tak naprawdę dało się go w jakiś sposób uzyskać. Każdy był w stanie umyć się w ciepłej wodzie, zjeść ciepły posiłek czy mniej więcej się wyspać w mniej lub bardziej suchym i ciepłym łóżku. Natomiast to wymagało dużo więcej zaangażowania. Trzeba było na przykład ustalić listę osób, które się kąpią, i czekać, aż woda się zagrzeje w kolejnym bojlerze. Trzeba było się mocno nagłowić, jak ugotować obiad w kuchni, w której mieściło się kilka osób i kuchenka z tylko dwoma czy trzema palnikami, i to marnymi. To wszystko wymagało myślenia, a obecnie takie sprawy rozwiązane są z automatu. Pamiętam sytuację, kiedy siedzieliśmy w bazie i pilnie potrzebowaliśmy czegoś z Krakowa, a wiedzieliśmy, że jedna grupa jest na grzbiecie Połoniny Wetlińskiej. Więc przez walkie-talkie przekazaliśmy im, żeby zadzwonili do kolejnej przyjeżdżającej ekipy i powiedzieli im, co mają przywieźć. Teraz zwyczajnie wysyła się wiadomość na Messengerze.

🌍 FP: Należy pamiętać, że pomimo wcześniejszego braku Internetu, uczestnicy obozu zawsze mieli w Suchych Rzekach sąsiada. Mam na myśli pana Arka Morawskiego, strażnika Parku, który sam udzielił wywiadu Globusikowi kilka lat temu. Czy on także ma wkład w rozwój obozu?

JS: Tak naprawdę pierwotnie było dwóch sąsiadów, bo w starej bazie mieszkał jeszcze jeden pracownik techniczny Parku, w tej chwili już tam niepracujący – pan Tomek. Natomiast jeśli chodzi o podleśniczego Arka Morawskiego, to jest osoba, która po prostu stale nam pomaga na miejscu organizacyjnie. Nigdy nie było problemu, żeby od niego pożyczyć jakiś sprzęt, łopatę, poradzić się w jakichś kwestiach dotyczących zachowania w lesie, zapytać o niektóre sprawy dotyczące rykowiska, o miejsca bytowania niedźwiedzi... Zawsze mogliśmy liczyć na jego pomoc, na wspólne ognisko wieczorem, na poczęstunek, kiedy wracaliśmy zmęczeni. Bardzo cenimy sobie współpracę z Arkiem. Jego wkład w nasze obozu i szerzej – w badania, jest nieoceniony. Trzeba też powiedzieć, że od jakichś 10 lat pełni rolę naszego obserwatora meteorologicznego. To znaczy, w miarę możliwości, bo przecież nie zawsze jest na miejscu, prowadzi dla nas obserwację opadów. Są to bezcenne dane.

BRz: Mamy u niego taki podstawowy deszczomierz. Wszystkie elektroniczne sprzęty są w terenie, a on zawsze po prostu ten analogowy deszczomierz odczytuje, co daje nam podstawowe dane do kontroli pozostałych.

JS: Jesteśmy w stanie z tego uzyskać bardzo wiarygodne sumy miesięczne, za to z sumami dobowymi różnie bywa, bo Arek czasem wyjeżdża. Natomiast jego zapiski są szczególnie cenne, bo stanowią nasze jedyne zimowe obserwacje opadów. Nie posiadamy automatycznych urządzeń rejestrujących opad zimą, natomiast dane od Arka mamy, co daje nam pogląd na to, ile wody się w tym czasie pojawia.

BRz: Ciekawe są też zapiski przy tych notatkach opadowych. Każdy zapis meteorologiczny Arek opatruje żartobliwym komentarzem, często dopisując różne wątki dotyczące wydarzeń w bazie, w Bieszczadach czy na świecie. Czasami pisze o ogólnym stanie przyrody, na przykład suszy, rykowisku itp. To są naprawdę ciekawe rzeczy; jeśli ktoś kiedyś miałby ochotę to przejrzeć i na przykład przepisać z kartek, to myślę, że wyszłaby z tego księga Bieszczadów. Oczywiście w pewnym sensie wybiórcza i autorska, ale na pewno wartościowa i fascynująca. Ale skoro mowa jest o „załodze” Suchych Rzek, to koniecznie trzeba tu powiedzieć, że od wielu już lat bardzo nam organizacyjnie pomaga także obecna Gospodyni bazy w Suchych Rzekach Iza Pyzocha. Zawsze możemy liczyć na jej wsparcie, życzliwość i dobrą radę.

🌍 Julian Skórski: Po 20 latach działalności z pewnością macie tyle historii, że z nich również dałoby się złożyć dobrą książkę. Jakie są takie najbardziej pamiętne – najśmieszniejsze, a może i najbardziej podbramkowe – sytuacje, które miały miejsce na HydroBieszczadach?

BRz: Tutaj zacząłbym od pierwszego obozu w 2007 r., który, jak się potem okazało, był wyjazdem w pewnym sensie kadrowym, bo spora część tego składu tworzyła przez całe lata następne obozy, a poza tym została w pracy naukowej i obroniła doktoraty. Eliza zrobiła nawet habilitację. Wymieńmy też Joasię Plenzler, Basię Jaśkowiec, Elę Ziółkowską, Ewelinę Mocior i Sabinę Wójcik. Wszystkie te osoby mają już doktoraty, choć niekoniecznie z hydrologii. W kolejnych latach doktorat z hydrologii, do tego o Bieszczadach, obroniła też Karolina Mostowik, która wraz z geolożką Martą Kisiel miały olbrzymi wkład w badania hydrobieszczadzkie – zarówno jeśli chodzi o część naukowo-merytoryczną jak i też samą organizację obozów. To też pokazuje, że nigdy się nie zamykaliśmy na inne zainteresowania, a wręcz je podsycaliśmy. Nikogo nie staraliśmy się “nawracać” na hydrologię, staraliśmy się tworzyć zespół i wspierać jego naturalną interdyscyplinarność – nie przez jakieś programowe założenie, tylko poprzez to, że wykorzystywaliśmy i cieszyliśmy się, gdy ktoś interesował się nauką i mógł nam coś opowiedzieć o swoich zainteresowaniach. Hydrologię w miarę dobrze rozumieliśmy, natomiast na przykład geoekologię niekoniecznie, no może Janusz bardziej. Ja, jako nie-geograf zawsze miałem takie poczucie, że chętnie się czegoś dowiem, że muszę się sporo nauczyć.

JS: Jeśli chodzi o jakieś spektakularne zdarzenia, to oczywiście było dużo drobnych, w tej chwili trudno jakieś pojedyncze zdarzenie przytoczyć. Myślę, że taką pamiętną przygodą było, jak jedna z osób przyjeżdżała w nocy po obronie pracy magisterskiej, też jeden z takich “filarów” naszych obozów.

BRz: Może powiedzmy od razu – to Adam Kołodziej – zwany “Szuwarem”. Historia naszych obozów i historia Koła Geografów.

JS: I też jedno ze źródeł (śmiech – wszyscy). Miał przyjechać już po rozpoczęciu obozu, po obronie swojej pracy magisterskiej, z kilkoma osobami. Wyjechali autem Szuwara późno wieczorem z Krakowa, mieli dotrzeć do nas koło północy. Czekaliśmy na nich przy ognisku, żeby uczcić jego obronę, która odbyła się na tyle dużym poślizgiem czasowym, że obrosła już pewnym mitem (śmiech – wszyscy). Czekaliśmy na nich, a oni wpadli w dziurę w drodze, gdzieś w okolicach Chmiela. Nic im się nie stało, to nie był nawet wypadek, natomiast samochód ucierpiał na tyle, że nie był w stanie dalej jechać. Nie było kontaktu z bazą, więc jedyne, co mogli zrobić, to wziąć plecaki i te 15 czy 20 kilometrów przejść z buta. W efekcie przyszli koło 3:00 czy 4:00 nad ranem do bazy (śmiech).

BRz: Było to, kiedy my już zakończyliśmy ognisko, stwierdzając, że z jakiegoś powodu po prostu nie przyjechali, i położyliśmy się spać. A potem nagle o jakiejś 3:00 osoby z plecakami, ze śpiworami dobijają się do okna. Wszyscy myśleli, że to niedźwiedź (śmiech – wszyscy). Tak, to była bardzo pamiętna przygoda, nawet to miejsce, gdzie się zdarzyła ta awaria auta do dzisiaj z Januszem nazywamy “zakrętem Szuwara”. Sami wiecie z obozów, że wiele takich historyjek powstaje, wiele jest różnych zabawnych zdarzeń, które potem opowiadane niekoniecznie mają swój vibe, ale w czasie, kiedy się dzieją, tworzą klimat.

JS: HydroBieszczady to przede wszystkim ludzie, którzy uczestniczyli w obozach na przestrzeni lat, więc na przykład ta historia o samochodzie ma wartość sentymentalną przede wszystkim dla nas i dla osób wówczas obecnych. W zasadzie tego typu zdarzenia, jakieś mniejsze lub większe, dzieją jednak się co roku.

BRz: Chodząc grupowo w jednak trudnym i niebezpiecznym terenie, obawiamy się, by nie doszło do jakichś wypadków. Zawsze na to bardzo uczulamy wszystkich uczestników i odpukać, udało się na razie uniknąć jakichkolwiek większych problemów. Dotychczas najpoważniejszym wypadkiem tego typu było pogryzienie przez osy kilku osób, co niestety pokazuje, że mogą się zdarzyć sytuacje, których nie da się przewidzieć. Jeżeli taka użądlona osoba byłaby mocno uczulona i to by się stało daleko od szlaku i zasięgu, to uważam, że nie byłoby najmniejszej szansy na ratunek. Natomiast nie mieliśmy nigdy żadnych niebezpiecznych spotkań z innymi dzikimi zwierzętami. Przez kilka lat prowadziliśmy rejestrację w różnych punktach prostymi fotopułapkami. Mamy mnóstwo filmików, na których nagle na naszą polankę, gdzie stoją deszczomierze i inne urządzenia, wchodzi kilkadziesiąt żubrów, dzików czy kilka misiów. Niedźwiedzie zresztą w pewnym momencie upodobały sobie tę polankę jako swoisty plac zabaw i świetnie wykorzystywały nasze urządzenia, oczywiście całkowicie je demolując. Raz nasza fotopułapka dostała centralnie “z liścia”, spadła na ziemię i przekoziołkowała po trawie, po czym miś zaczął ją obgryzać i robić sobie za jej pomocą dość dokładny przegląd uzębienia (śmiech – wszyscy). Tych zwierząt jest bardzo dużo, ale my od samego początku też stawialiśmy na taką profilaktykę – głośne zachowanie w terenie – i to absolutnie wystarcza. Zresztą dopiero w zeszłym roku pierwszy raz, i to nie na obozie, tylko na ćwiczeniach terenowych, zobaczyliśmy na własne oczy misia. Za to ślady niedźwiedzi widzimy tak często, że ja już nawet nie wyciągam aparatu fotograficznego, kiedy widzę je w błocie... Niemniej ważna jest profilaktyka i poruszanie się po szlaku. Jeżeli już wychodzimy poza szlak, tak jak my z jakiegoś konkretnego powodu, to trzeba zachowywać się odpowiednio, czyli iść powoli, głośno i w grupie.

🌍 FP: Czyli ostrożności nigdy za wiele. Powróćmy na chwilę do kontekstu tych badań, które są realizowane w trakcie obozu, o których już trochę wspominaliście. Powiedzcie, czym te początkowe różnią się od działań, które obecnie są realizowane? Co jest ich przedmiotem?

JS: Trochę się zmieniło w tym sensie, że na początku mieliśmy ambicję zrobienia szczegółowego kartowania źródeł całego Bieszczadzkiego PN, co po pierwszym obozie uznaliśmy za totalnie nierealne – działania w tylko samej zlewni Wołosatki, czyli w okolicach Tarnicy zajęły w sumie kilka lat. To była bardzo ciężka praca. Można powiedzieć, że spędzaliśmy o wiele więcej czasu w terenie, na chodzeniu po górach niż obecnie. Wychodziliśmy wczesnym rankiem, a wracaliśmy często już po zmierzchu. Te początkowe obozy były bardzo wycieńczające kondycyjnie, to może taka różnica. Natomiast potem stopniowe zakładanie kolejnych punktów pomiarowo-obserwacyjnych wiązało się z tym, że nie chodziliśmy już tak dużo. Obecnie odwiedzamy tylko konkretne punkty i odczytujemy dane. Taka praca ma zupełnie inny charakter niż badania poszukiwawcze.

BRz: Rzeczywiście, kilka pierwszych lat to były pionierskie czasy z badaniem Wołosatki. Potem, przez przeniesienie obozów do Suchych Rzek, w naturalny sposób zaczęliśmy się interesować pasmem Połoniny Wetlińskiej, gdzie prowadziliśmy przez kilka dobrych lat kartowanie źródeł, czyli słynny projekt “PW”.

JS: Potem rozwinięty do projektu “Połonina Caryńska”, który wciąż trwa (śmiech).

BRz: “Połonina Caryńska” jest jego odpryskiem, można powiedzieć, nie realizowanym priorytetowo, ale traktowanym poważnie. Natomiast Połonina Wetlińska została już rozpoznana, to jest jakieś 19 km2 terenu, ponieważ ustaliliśmy granicę kartowania na 900 m n.p.m. Kartowaliśmy tylko obszar powyżej tej granicy, żeby w jakikolwiek spójny sposób to zamknąć.

JS: Mimo że jest to dość wysoko, znaleźliśmy tam około 830 źródeł, więc jest to potężny materiał badawczy, a w tle także znaczna ilość pracy, żeby dojść do tylu punktów. Zresztą potem to rozwinęliśmy ten wątek do badań początków koryt. To nie zawsze jest ten sam punkt, nie zawsze koryto rozpoczyna się na samym źródle. Powstał też ciekawy artykuł, zresztą właśnie pod egidą Elizy, taki z pogranicza hydrologii i geomorfologii, opisujący warunki, w jakich sieć drenażu się uformowała. To też wymagało kartowania terenowego, bo takich prac teoretycznych opartych o analizy modelu cyfrowego już trochę różnych jest, łatwo je zresztą wykonać. Natomiast weryfikowanie tego badaniami terenowymi jest trochę trudniejsze, a wbrew pozorom nie zawsze wszystko widać na lidarze.

BRz: Dzięki niesamowitemu zaangażowaniu studentów, bo tak trzeba powiedzieć, czyli osób, które my traktujemy jako wolontariuszy na obozach, kartowanie przeprowadziliśmy i to dwukrotnie. W przypadku Połoniny Wetlińskiej wszystkie skartowane punkty dwa lata później były weryfikowane. Chodziliśmy z mapą i sprawdzaliśmy te punkty, więc to był naprawdę ogrom pracy.

JS: Zresztą to zostało docenione, bo pojawiły się też prace przeglądowe w literaturze światowej, dotyczące właśnie warunków powstawania koryt w różnych górach świata. Zostaliśmy poproszeni o udostępnienie tych danych, które zostały zamieszczone w chmurze różnych punktów z całego świata.

🌍 JSk: To ja jeszcze wtrącę się z pytaniem odnośnie publikacji – ile szacujecie, że ich było? Czy pojawiały się jakieś tematy przeważające? I czy odniosły jakieś szczególne sukcesy? Wiemy, że studenci mocno się w nie angażują.

BRz: Wyszło całkiem dużo artykułów po polsku (i około 10 po angielsku, w tym niektóre w bardzo dobrych pismach), w pewnym okresie staraliśmy się publikować przynajmniej jeden w roku. Od samego początku ustaliliśmy w tej kwestii bardzo jasne zasady, według których wszyscy studenci biorący udział w pracy nad artykułem są autorami. Nie daliśmy się tu nigdy wpuścić w zwyczaj dziękowania studentom w stopce artykułu, podczas gdy jedynie pracowników naukowych uznaje się za twórców. Uważaliśmy to za nie do końca fair. Z drugiej strony podkreślaliśmy zawsze, że samo uczestnictwo w badaniach terenowych nie wystarcza, musi być udział w tworzeniu artykułu. Zresztą w naszych badaniach brało udział kilka trochę przypadkowych osób, na przykład przez kilka lat jeździł mój kolega, Norbert, który jest prawnikiem. Brał wielce entuzjastyczny udział w pracach terenowych, kompletnie się na tym nie znając. W zasadzie nie do końca go to nawet interesowało, zależało mu za to na chodzeniu po górach, byciu w grupie i zaprzyjaźnieniu się z nami, co było niezwykle miłe.

JS: Powstała cała grupa artykułów dotyczących występowania źródeł, ich liczby, charakteru, składu chemicznego czy rodzaju zasilania. Prowadząc te kartowania, odkryliśmy około 8 źródeł, które są bardzo nietypowe – na obszarze położonym stosunkowo wysoko, czyli w pobliżu górnej granicy lasu, na obrzeżach połoniny, przy bardzo niewielkim obszarze zasilania pojawiają się źródła o naprawdę bardzo dużej wydajności jak na flisz. Na początku nam się wydawało, że to może przypadek, po prostu byliśmy w takim okresie w czasie kartowania, że wody było więcej. Jednak w momencie, gdy rozpoczęliśmy stały monitoring, okazało się, że faktycznie są to bardzo wydajne źródła; mówimy tutaj o średnich wartościach rzędu 5–10 l/s. Ten temat trochę nas zainteresował jako taka “hydrozagadka” hydrogeologiczna. Skąd woda się tam bierze? Jak przebiega zasilanie? To wiązało się z szeregiem różnych badań – pobieraliśmy próbki na izotopy, robiliśmy też badania geofizyczne (elektrooporowe) tego terenu. Namówiliśmy do współpracy geologów w zakresie kartowania tego obszaru, żeby sprawdzić, gdzie przebiegają uskoki i na ile występowanie tych źródeł uwarunkowane jest tektonicznie. Kilka publikacji poświęciliśmy temu zagadnieniu. Jednocześnie też poszerzaliśmy nasze badania hydrobieszczadzkie o bardziej regionalne zagadnienia. Był też szereg badań dotyczących ogólnych warunków odpływu w Bieszczadach. W międzyczasie wystąpiły głębokie niżówki, które były przedmiotem naszych analiz i opracowań realizowanych wspólnie ze studentami. Pojawiały się także badania jakości wody, w tym bakteriologiczne, a ostatnio także inny temat związany z pasmem Otrytu – składem chemicznym wód i odpływem ze zlewni, w których prowadzona jest gospodarka leśna, oraz tym, w jaki sposób to oddziałuje na warunki odpływu i odprowadzania substancji ze zlewni.

🌍 JSk: Chciałbym teraz odejść trochę od tematyki naukowej. Poza obozami, wyjazdami serwisowymi czy pisaniem publikacji odbywają się spotkania integracyjne. Dlaczego według Was ludzie dalej chcą się angażować w życie hydrobieszczadzkie, nawet będąc już wiele lat po studiach?

JS: Myślę, że niekoniecznie działa tutaj magia samej nazwy “HydroBieszczady”. Jeżdżąc w grupie osób w teren, razem chodząc po górach, jedząc posiłki, wspólnie się męcząc, chcąc nie chcąc, ludzie się jednak zżywają, integrują i zaprzyjaźniają, wiedzą coś więcej o sobie, są ciekawi tego, co się u innych dzieje. Formuła spotkań jest różna. W ostatnich latach faktycznie częściej widzimy się gdzieś w Krakowie, w restauracji czy w pubie.

BRz: Był też taki zwyczaj, że jesienią jeździliśmy do mnie na działkę. To się zaczęło od jednego wyjazdu celem napisania artykułu. Potem przeszło to dość płynnie w takie późnojesienne spotkania integracyjne przy kominku, na których pojawiały się osoby z różnych pokoleń. Miały okazję się tam poznać, ale też spotkać starszych kolegów, którzy kiedyś wspólnie działali. Można powiedzieć, że HydroBieszczady funkcjonują trochę jak środowisko. Teraz to może nieco osłabło, musimy chyba wrócić do takich wyjazdów integracyjnych. Ciągle marzy mi się takie spotkanie w Suchych Rzekach, ale to logistycznie jest trochę trudniejsze (śmiech). W Naprawie mam działkę, szczęśliwie pod Krakowem, więc jest to wygodne miejsce.

🌍 JSk: Teraz wśród studentów jest głośno o projekcie HydroMaroko. Wiemy, że wyjazdy do Maroka odbywały się też we wcześniejszych latach. Skąd się wzięło to zainteresowanie i czego można się dowiedzieć w tym kraju o hydrologii? Jednak przeciętnemu obywatelowi Maroko raczej nie kojarzy się z wodą...

BRz: Formuła naszych obozów jest bardzo otwarta, więc nie blokujemy się z realizacją nowych pomysłów. Tak się zaczęło na przykład z Rumunią, gdzie odbyliśmy dwa bardzo ciekawe według mnie obozy. Oczywiście oprócz „stałych obozów” w Bieszczadach. W ostatnich dwóch latach wyjazdy tam się nie odbywały, ale drzwi są cały czas otwarte, rozpoczęliśmy jakieś badania. Podobnie jest z HydroMarokiem. Maroko, jak i cały region saharyjski, jest moim prywatnym zainteresowaniem i nawet, można powiedzieć, pasją. Uważam też, że kulturowo jest to region niezwykle interesujący, więc po prostu zachęcam wszystkie chętne osoby, które znam, do tego, żeby pojechały w tamtą część świata. Na razie formuła wyjazdu jest dosyć mglista, ale coś się kroi. Wydaje mi się, że projekt, który uzyskał finansowanie z programu ID.UJ, będzie próbą odpowiedzi na to, jak ludzie w warunkach pustynnych radzą sobie z niedoborami wody, ale też jak chronią się przed okresowymi powodziami błyskawicznymi. Sporządzenie takiego katalogu metod może mieć całkiem praktyczne zastosowanie w warunkach zmieniającego się klimatu w Europie. Obyśmy nie musieli gospodarować wodą tak, jak to robią w Atlasie, ale niestety nie jest to do końca wykluczone...

JS: Parafrazując jednego wykładowcę z czasów moich studiów – brak wody jest również typem stosunków wodnych (śmiech – wszyscy). Natomiast to też nie jest prawda, że w Maroku w ogóle nie ma wody. Na przykład w górach Atlas zasoby wodne są, może nie przez cały rok, może nie zawsze są duże, ale również mamy tam źródła, mamy tam rzeki i zagadnienia hydrochemiczne związane z wykorzystywaniem wody podziemnej czy zasalaniem terenów dookoła. Są to ciekawe tematy, które jak najbardziej mieszczą się w zakresie zainteresowań hydrologii.

BRz: Ostatnio byłem zaproszony na konferencję “SeMPowisko” i miałem tam coś opowiedzieć o hydrogeologii. Pomyślałem, że spróbuję zrobić prezentację pod tytułem: “Dlaczego jako hydrolog jeżdżę na Saharę?” (bo często jestem o to pytany). Zawsze odpowiadam takim może suchym żartem, że po to, “żeby szukać wody”. Właśnie na SeMPowisko spróbowałem przygotować prelekcję o tym, czym można się zajmować, będąc hydrologiem i hydrogeologiem na obszarach bardzo suchych, pokazać wyniki moich różnych badań, między innymi z południowo-zachodnich regionów USA oraz z Sahary, z Maroka i Algierii. Muszę powiedzieć, że miałem duży problem z tym, co wybrać, bo pojawiło się tyle wątków. Więc naprawdę tematów naukowych jest tam mnóstwo.

🌍 FP: No to teraz może płynnie przejdę do kolejnego pytania, odnośnie globalnego ocieplenia. Powiedzcie, czy zmiany klimatu są widoczne w Bieszczadach i czym się różnią od tego, co obserwujemy na przykład w innych pasmach Beskidów?

JS: Najbardziej widoczną zmianą jest to, że kiedy jesteśmy w Bieszczadach, to co chwilę ktoś nas pyta, dlaczego w rzekach jest tak mało wody i stwierdza, że kiedyś było jej więcej. W tej chwili przygotowujemy artykuł dotyczący tego, czy w Bieszczadach „braknie wody” i jak zmiany klimatyczne wpływają na zasoby wodne. Jest to złożone zagadnienie, bo wiąże się nie tylko ze wzrostem temperatury, ale także ze zmiennością opadów, których suma co prawda nie zmienia się znacząco, ale zmienia się ich rozkład w ciągu roku. Zmienia się też śnieżność zim, w związku z czym wezbrania wiosenne mają inny charakter. Obserwuje się wzrost odpływu rzecznego zimą. Bieszczady funkcjonują trochę inaczej niż pozostała część polskich Beskidów – są to Karpaty Wschodnie, gdzie wpływ kontynentalizmu jest znacznie bardziej widoczny. Trudno więc wrzucić całe Karpaty do jednego worka, jeśli chodzi o wpływ zmian klimatycznych. Bieszczady są regionem o wysokich sumach opadów, ustępując pod tym względem w Karpatach jedynie Tatrom. W analizach zmian klimatu zawsze jest taka wątpliwość, co tak naprawdę jest przyczyną jakichś zmian odpływu. Czy to są wyłącznie zmiany wielkości parowania? One wydają się oczywiste, ale jednocześnie mamy zmiany użytkowania terenu, wpływ antropopresji, melioracje różnego rodzaju, które w Bieszczadach gdzieś tam w przeszłości też zachodziły. W tego typu badaniach nigdy nie wiemy dokładnie, na ile tego typu zagadnienia oddziałują na stosunki wodne. Widzimy tylko efekt – wody jest mniej lub więcej albo inny jest rozkład odpływu w ciągu roku.

BRz: Lokalna zmiana użytkowania terenu jest bardzo specyficzna też z uwagi na historię regionu. Ze względu na wysiedlenie miejscowej ludności nastąpiła niespotykana gdzie indziej renaturalizacja tego obszaru, która zachodzi w ostatnich kilkudziesięciu latach, więc na pewno nie jest to ustabilizowana sytuacja, tylko dynamiczny proces. Jednocześnie w końcówce PRL-u próbowano budować farmy rolnicze, więc meliorowano też niektóre obszary. Teraz te urządzenia melioracyjne starzeją się i zatykają. Jest też jedna zmiana, którą obaj z Januszem zaobserwowaliśmy – połonina zarasta i wyraźnie nastąpiło podniesienie się górnej granicy lasu. Jest takie miejsce o nazwie Szare Berdo w środkowej części pasma Połoniny Wetlińskiej, które obaj z Januszem zapamiętaliśmy z czasów naszej młodości jako odcinek bezleśny. W tej chwili las już podszedł z obu stron. Oczywiście ten efekt został wywołany przez wyrośnięcie dosłownie kilku drzew, które po prostu zdominowały krajobraz w tym miejscu. Widać, jak korony łączą się po obu stronach grzbietu, zmiana jest widoczna.

🌍 JSk: Poza zmianami w przyrodzie przez 20 lat na pewno dało się zaobserwować też inne zmiany. Mamy tu na myśli nie tylko przywołany wcześniej remont stacji parku narodowego, ale chociażby straszne wydarzenia, które mają miejsce za wschodnią granicą. Jak zmieniają się Bieszczady w kontekście pozaprzyrodniczym? Czy różne zmiany społeczne dosięgają ten “najdzikszy” region w Polsce?

JS: Wpływ wschodniej granicy myślę, że nie jest specjalnie widoczny w Bieszczadach, z tego względu, że nie ma tam żadnego przejścia granicznego w pobliżu, najbliżej jest Krościenko. Oczywiście od wielu lat mówi się o problemie nielegalnych przekroczeń granicy. Teraz Straż Graniczna jest bardziej ostrożna i rygorystyczna, myślę, że ochrona pogranicza jest w tej chwili prowadzona na innych zasadach niż 20 lat temu. Na pewno Bieszczady się zmieniły, ale to są nasze subiektywne obserwacje, nie prowadziliśmy badań w tym zakresie. Jest miejscowość Zatwarnica, do której przyjeżdżamy, na końcu świata, i prowadziła do niej bardzo dziurawa droga. W tej chwili droga jest przejezdna, dobra, miejscami nawet bardzo dobra. Widać, że wkracza tam turystyka i widoczne są różne większe ośrodki – czy to w Dwerniku czy nawet w samej Zatwarnicy. Pojawiają się także agroturystyki, czego dawniej nie było. Czasami niektórzy mówią, że dawniej turystów było więcej, a potem mniej, ale ostatecznie to są pewne fluktuacje. Ruch turystyczny w parku też się zmienił. Pewnie mniej jest obecnie osób, które chodzą z plecakiem i nocują od schroniska do schroniska, natomiast na znaczeniu bardzo zyskała turystyka masowa, taka rodzinna, różnego rodzaju sporty, na przykład bieganie po górach. W tej chwili większość turystów ma swój samochód, więc też jest do pewnego stopnia ograniczona tym, że musi zejść do punktu, w którym go zostawiła. Takie różnice pewnie istnieją, ale one chyba nie dotyczą tylko i wyłącznie Bieszczadów, ale wszystkich masywów górskich w Polsce.

🌍 FP: Tak już zmierzając do końca – widzimy, że nawet w takim stosunkowo mało obleganym regionie zmiany w przyrodzie i w turystyce widać. W związku z tym pewnie również warunki organizacji obozów są nieco inne. Stąd pytanie, jak widzicie przyszłość HydroBieszczadów, tę bliższą i dalszą? Czy macie już jakieś konkretne plany?

JS: W zasadzie chyba nigdy nie planujemy z 5-letnim wyprzedzeniem...

BRz: Nigdy też nie pomyślelibyśmy, rozpoczynając ten projekt, że potrwa on 20 lat. To był pomysł na rok, dwa, może trzy lata.

JS: Są takie słowa z piosenki Piwnicy pod Baranami – “A to wszystko miało trwać najwyżej pięć lat, a może mniej” – i w zasadzie tak samo jest w przypadku HydroBieszczadów (śmiech). Trudno tak naprawdę wybiegać w przyszłość, co będzie za kilka lat, czy to w nauce, czy to z naszym zdrowiem. Póki są chętni do jeżdżenia na HydroBieszczady mamy motywację, żeby je dalej organizować. Jeżeli nie będzie chętnych, to pewnie obozy naturalną śmiercią umrą, pojedziemy z Bartkiem na pożegnalny wyjazd we dwójkę i tak się to skończy... Nie no, żartuję (śmiech).

BRz: Będzie piękna klamra (śmiech – wszyscy).

JS: Natomiast czy warunki się zmieniły na przestrzeni tych lat? To jest w zasadzie osobne pytanie. Na początku szukaliśmy różnych drzwi, gdzie wejść, do kogo zapukać, co możemy zdziałać itd. W tej chwili Park Narodowy pomaga nam w organizacji obozów w tym sensie, że udostępnia nam bazę. Wiemy, kogo spytać o to, wiemy, jak wszystko załatwić. Też nikt na miejscu nie zastanawia się, skąd przyszliśmy i co chcemy robić, bo już nas znają i wiele rzeczy stało się prostszych.

BRz: No dobra, skoro zmierzamy do końca, to może Wy się teraz wypowiecie, bo to też może być ciekawe dla Czytelników. Franek był na dwóch obozach i szeregu innych akcji, Julek na jednym obozie. Powiedzcie, skąd Wy w ogóle wzięliście się w tym projekcie? Co Was przyciągnęło? Dla nas jest to bardzo interesujące.

🌍 JSk: Pamiętam, że już na pierwszym roku studiów byłem na spotkaniu o HydroBieszczadach. Wtedy to wywarło na mnie wrażenie, przyznam, trochę przerażające (śmiech). To znaczy, na pewno cieszyłem się, że odbywa się taki projekt, ale siedziałem wtedy i myślałem sobie: “wow, ale ja nic nie wiem, co ja tu w ogóle robię”. Dlatego w tamtym czasie jakoś zrezygnowałem, ale później kilku znajomych pojechało i mieli bardzo dobre opinie, więc stwierdziłem, że może jednak spróbuję. Lubię hydrologię, ale towarzyszyło mi takie poczucie, że wiedzy mam tyle, co kot napłakał.

BRz: To tak jak my... (śmiech)

JS: Dalej uważasz, że to, co robiliśmy tam, jest jakąś “czarną magią” albo czymś, czego nie ogarniasz?

🌍 JSk: Nie, myślę, że już rozumiem. Później uczestniczyłem w kilku kursach, które faktycznie były związane z hydrologią, więc już na pewno mam większą wiedzę niż na pierwszym roku, chociaż dalej jest to niska poprzeczka (śmiech). Może hydrologia nie jest moim głównym zainteresowaniem, ale teraz rozumiem, co tak właściwie tam badamy, dlaczego i bardzo mnie to ciekawi.

BRz: A Ty, Franek?

🌍 FP: U mnie było z kolei tak, że właściwie hydrologią i klimatem interesowałem się jakoś tak od liceum. Gdzieś tam czytywałem sobie o różnych akcjach z tym związanych itd., interesowałem się tym naukowo. Dlatego, kiedy wspomniałeś na wykładzie z hydrologii na pierwszym roku, że takie obozy się odbywają, to od razu się tym zainteresowałem i pomyślałem sobie, że to może być naprawdę ciekawe doświadczenie. Tak było i dalej faktycznie jest. Dla mnie to przede wszystkim świetne doświadczenie praktyczne, że można spróbować tym sprzętem pomierzyć. Też uważam, że w geografii ważny jest wymiar terenowy, że się wychodzi z ludźmi w teren, a nie tylko siedzi przed komputerami i analizuje dane. Wydaje mi się, iż jest to istotny aspekt HydroBieszczadów, też cenny nie tylko dla ludzi zainteresowanych hydrologią.

BRz: A powiedzcie, czy na tych obozach macie takie wrażenie, że jesteście ich gospodarzami, że jesteście u siebie, że je tworzycie? Czy raczej odbieracie to tak, że przyjeżdżacie na jakiś projekt, który się tam toczy, Wy możecie jakąś małą cegiełkę w nim dołożyć, ale to właściwie toczy się własnym rozpędem?

🌍 FP: Powiedziałbym, że miejsce na inicjatywę zdecydowanie jest i uważam to za naprawdę świetne. Nie wiem, czy mogę się określić mianem organizatora obozów, ale współorganizatora już w pewnym sensie tak.

🌍 JSk: Ja z kolei miałem coś takiego, że nie byłem przyzwyczajony, by zwracać się do wykładowców na “ty” i czułem, że w jakiś sposób podlegam pod Was i innych starszych kolegów. Myślę, że jak pojadę drugi raz, to będę miał już inne podejście. Tak jeszcze dodając do tego, co Franek mówił, rzeczywiście wychodzimy w teren i nauka wygląda inaczej niż podczas zajęć – nie ma ocen, nie ma egzaminów. Też nie jest tak, że po każdym dniu badań musimy napisać raport o tym, jakie obsługiwaliśmy urządzenia.

BRz: Musimy to wprowadzić! (śmiech – wszyscy) A macie takie poczucie, że staliście się już tak naprawdę jako pokolenie głównymi gospodarzami obozów? Bo zauważcie, że w zasadzie Wasze roczniki (mam na myśli plus minus jeden powiedzmy) to jest w tej chwili już grupa napędowa tego projektu, zmiany pokoleniowe następują tutaj błyskawicznie.

🌍 FP: Tak, myślę, że faktycznie nasz rocznik jest na pewno na etapie przejmowania pałeczki. Nie wiem, czy można byłoby powiedzieć, że całkowicie ją przejęliśmy, aczkolwiek jeśli chodzi o liczbę osób, które się angażują, czy to w obozy, czy w pisanie artykułów, to rzeczywiście ten proces widać.

BRz: Widać to nie tylko w ilości, ale także w aktywności wielu osób.

🌍 FP: Czy ktoś chciałby jeszcze coś dodać na koniec?

JS: Zapraszamy wszystkich na obóz HydroBieszczady, który planowo ma się odbyć w na przełomie września i października tego roku (26.09–3.10). Zapraszamy wszystkich Czytelników Globusika, niezależnie od tego, czy czują się mocni z hydrologii, czy też słabi. Jeżeli boją się, że nie będą wiedzieli, co tam robić, albo że nie mają wystarczających kompetencji, to nieprawda. Macie wystarczające kompetencje, żeby wziąć udział w HydroBieszczadach i znaleźć tam miejsce dla siebie. Napiszcie do nas, dopiszemy Was do listy!

🌍 FP: To będzie ładne zakończenie. Bardzo dziękujemy Wam za wywiad!



HydroBieszczady