Academia: Portal Polskiej Akademii Nauk

12/06/2026

Dlaczego galaretka z kiwi nie tężeje? Jak działają drożdże w chlebie? Dlaczego się męczymy? Od takich pytań – zadawanych każdego dnia w kuchni, w ogrodzie, we własnym ciele – bardzo często zaczynają się największe odkrycia naukowe. Właśnie temu poświęcona jest tegoroczna edycja Pikniku Naukowego, największej plenerowej imprezy popularnonaukowej w Europie.

W sobotę 13 czerwca na PGE Narodowym 133 instytucje z Polski i zagranicy przygotują ponad 650 pokazów i warsztatów – od porostów antarktycznych i dronów liczących pingwiny, przez samodzielne izolowanie DNA, po skamieniałości sprzed czasów dinozaurów. Wstęp jest bezpłatny. Od tego roku wydarzenie nosi nową nazwę – na cześć jego twórcy, prof. Łukasza Turskiego.

Zobacz, co przygotowały instytuty Polska Akademia Nauk .

Academia. Dobrze wiedzieć. 📖

academia.pan.pl/piknik-naukowy-od-antarktydy-po-maszyny-molekularne


Centrum Nauki Kopernik

11/06/2026

Autonomia strategiczna. Słyszysz to coraz częściej – z ust europejskich polityków, indyjskich dyplomatów, kanadyjskich ministrów. Ale co to właściwie oznacza?
Nie chodzi o izolację ani zerwanie sojuszy. Chodzi o coś bardziej subtelnego: o zdolność do powiedzenia „nie" największemu patronowi, nawet jeśli jest nim najpotężniejsze państwo świata.

Prof. Andrew Latham z Macalester College wyjaśnia, dlaczego akurat teraz nabrała takiego znaczenia. Ekspert pomaga zrozumieć to, co dzieje się na mapie politycznej świata.

Academia. Dobrze wiedzieć. 📖

academia.pan.pl/czym-jest-autonomia-strategiczna-i-dlaczego-nagle-wszyscy-o-niej-mowi

11/06/2026

Kilka stopni różnicy temperatury wody w jednym miejscu Oceanu Spokojnego. I cała planeta to odczuwa. El Niño – zjawisko cyklicznego ocieplania się wód Pacyfiku – samo w sobie nie jest niczym nowym. Ale to, co obserwują teraz naukowcy, jest wyjątkowe. Temperatura oceanu osiągnęła już wartości porównywalne z poprzednimi ekstremalnymi epizodami, a wiele ośrodków naukowych ocenia, że nadchodzi tzw. super El Niño – jeden z najsilniejszych w historii pomiarów.

Dr hab. Bogdan Chojnicki z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu przypomina, że podczas bardzo silnego El Niño w 1997 roku Polska przeżyła jedną z największych powodzi w swojej historii.

Czy powinniśmy się martwić? I co tak naprawdę możemy zrobić?

Academia. Dobrze wiedzieć.

📖 academia.pan.pl/nadchodzi-silne-el-nino-to-nie-dzieciatko-lecz-prawdziwy-olbrzym

10/06/2026

Przez długi czas uważaliśmy, że tworzenie nowych znaczeń przez łączenie prostszych sygnałów to cecha wyłącznie ludzkiego języka.
Najnowsze badania sugerują, że to nieprawda.

Bonobo z lasów deszczowych Konga mają sygnał pojawiający się szczególnie często podczas napięć społecznych – badaczka opisuje go jako odpowiednik „chciałbym, żebyśmy się pogodzili". Myszy pręgowane z kolei rozpoznają, czy głos dobiega od domownika, sąsiada czy obcego – i reagują zupełnie inaczej w każdym z tych przypadków.

Wspólnym mianownikiem tych odkryć jest sztuczna inteligencja: bez algorytmów zdolnych do analizy setek tysięcy nagrań większość tych wzorców pozostałaby niewidoczna.

Czy zbliżamy się do momentu, gdy naprawdę zaczniemy rozumieć, co mówią zwierzęta?

Academia. Dobrze wiedzieć. 📖
academia.pan.pl/zwierzeta-prowadza-rozmowy-naukowcy-zaczynaja-je-rozumiec

10/06/2026

10/06/2026

Ötzi – Człowiek Lodu – zginął około 3300 roku p.n.e., trafiony strzałą w plecy gdzieś w Alpach. Jego ostatni posiłek składał się z mięsa koziorożca, jelenia i prastarej odmiany pszenicy. Przez ponad pięć tysięcy lat spoczywał w lodowcu. A razem z nim – jak się okazało – drożdże, które przez cały ten czas nie przestały być żywe.

Badacze z Eurac Research rozmrozili mumię na pięć godzin, pobrali próbki mikroorganizmów z jej powierzchni i wnętrza, a część z nich wykorzystali do przygotowania zakwasu. Ciasto wyrosło w ciągu doby. Chleb się udał.
Czy to tylko naukowa ciekawostka? Niekoniecznie.

Academia. Dobrze wiedzieć. 📖

academia.pan.pl/rosly-na-mumii-otziego-naukowcy-upiekli-z-tego-chleb

09/06/2026

Storczyki rosną wśród ruin Machu Picchu, w lasach mglistych Nowej Kaledonii i wzdłuż tatrzańskich szlaków turystycznych.

To rodzina, która osiągnęła największy ewolucyjny sukces wśród roślin zapylanych przez zwierzęta – blisko 30 tysięcy gatunków na wszystkich kontynentach oprócz Antarktydy. Od okazów mierzących kilka milimetrów po stumetrowe pnącza. Od kwiatów widocznych gołym okiem po takie, które zachwycają dopiero pod lupą.

Prof. Dariusz Szlachetko z Uniwersytetu Gdańskiego – badacz, który opisał blisko 4000 nowych taksonów storczyków i prowadził badania terenowe na czterech kontynentach – pisze o tych roślinach tak, że trudno przejść obojętnie obok doniczki w kwiaciarni.

Academia. Dobrze wiedzieć. 📖

academia.pan.pl/wanilia-i-inne-cuda-natury

08/06/2026

Ból, wysypka, niepokojący objaw – i zamiast dzwonić do lekarza, pytasz ChatGPT. Robisz tak? Nie jesteś jedyny. Chatboty w ciągu kilku lat stały się dla milionów ludzi pierwszym punktem kontaktu z informacją medyczną. Badacze z Penn State postanowili sprawdzić, na ile można im ufać – i zlecili certyfikowanym lekarzom ocenę setek odpowiedzi generowanych przez najpopularniejsze modele AI.

Wyniki są pouczające. I pokazują, że pytanie „czy AI się myli" to za mało. Ważniejsze jest: kiedy, w jakich dziedzinach – i jakie mogą być tego konsekwencje.

Academia. Dobrze wiedzieć. 📖
academia.pan.pl/pacjent-pyta-ai-odpowiada-czy-mozna-jej-zaufac

14/05/2026

🦖 Jak wyglądały jedne z najważniejszych wypraw naukowych XX wieku?

Wystawa „Śladami dinozaurów. Od pustyni Gobi do Muzeum Historii Naturalnej” opowiada historię polsko-mongolskich ekspedycji paleontologicznych z lat 1963–1971, podczas których odkryto szkielety dinozaurów, ssaków i innych kręgowców sprzed około 70 milionów lat.

Na wystawie można zobaczyć m.in.:
• historię odkrycia Tarbosaurus bataar, czyli kuzyna T-rexa,
• jaja dinozaurów i opowieść o ich opiece rodzicielskiej,
• fotografie z legendarnych wypraw przez pustynię Gobi,
• materiały pokazujące, jak polscy naukowcy trafili na łamy magazynu „Time”.

To także opowieść o idei stworzenia nowoczesnego Muzeum Historii Naturalnej w Polsce - miejsca, które pozwoli szerzej udostępnić bezcenne kolekcje naukowe PAN.

📍 Dziedziniec Pałacu Staszica
🗓 16 maja | godz. 16:00–24:00

Miło nam poinformować, że w uroczystej inauguracji wystawy uczestniczyć będzie Ambasador Mongolii, Pani Oyundari Navaan Yunden.
Patronat medialny nad wystawą objął : Portal Polskiej Akademii Nauk.

14/05/2026

Erupcja podwodnego wulkanu Hunga Tonga w 2022 roku była jedną z najpotężniejszych w historii nowożytnej. Wyrzuciła w atmosferę ogromne ilości popiołu, gazów i słonej wody morskiej. Naukowcy już wcześniej analizowali jej skutki. Teraz, w badaniu opublikowanym w Nature Communications, opisują jeszcze jeden – zupełnie nieoczekiwany efekt wybuchu. Taki, którego nikt wcześniej nie obserwował na taką skalę.

Co tak naprawdę zobaczyli i dlaczego może to zmienić nasze rozumienie atmosfery?

Dobrze wiedzieć.
📖 academia.pan.pl/wulkan-kontra-metan-naukowcy-odkryli-zaskakujacy-proces