23/10/2025
Nhân sự kiện kỷ niệm 70 năm thành lập VNCC nhớ về câu chuyện thiết kế Công trình hơn 1/2 thế kỷ trước.
Ngay từ mùa thu năm 1968, khi biết Bác đã mệt nặng, đồng chí Trường Chinh đã gọi cho Bộ trưởng Bộ Kiến trúc (nay là Bộ Xây dựng) Bùi Quang Tạo, Viện trưởng Viện Thiết kế dân dụng (VNCC lúc bấy giờ) Nguyễn Ngọc Chân lên gặp để bàn về việc chuẩn bị xây dựng Lăng Bác. Rồi sau đó đồng chí Trường Chinh vẽ phác thảo Lăng Bác lên giấy bằng bút bi, Viện trưởng Nguyễn Ngọc Chân nhận trực tiếp bản vẽ đó về giao cho nhóm thiết kế VNCC (KTS Hoàng Minh Phái, KTS Nguyễn Thúc Hoàng,....).
Đến khi Bác qua đời, Phó Chủ tịch Nguyễn Lương Bằng đã chỉ thị cho Viện trưởng Nguyễn Ngọc Chân chuẩn bị để thiết kế Lăng Bác. Cuối năm 1969, Bộ Kiến trúc và Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam (nay là Hội KTS Việt Nam) đã phát động một cuộc góp ý về phương án Lăng Bác trong toàn miền Bắc. Trên 200 phương án thể hiện về hình khối bố cục và vị trí được hoàn thành trong thời gian ngắn. Một Ban chỉ đạo xây dựng Lăng Bác được Bộ Chính trị quyết định thành lập. Đầu tiên, Phó Chủ tịch Nguyễn Lương Bằng làm trưởng ban, ít lâu sau thay thế vị trí đó là Phó Thủ tướng Đỗ Mười. Viện trưởng Nguyễn Ngọc Chân làm Chánh Văn phòng Ban chỉ đạo.
Ngay đầu tháng 1/1970, một Đoàn chuyên gia Liên Xô do Trung tướng Kajuop – Tổng Cục trưởng Tổng cục Kỹ thuật – làm Trưởng đoàn đã sang Việt Nam nhằm nghiên cứu, làm việc cùng Đoàn chuyên gia Việt Nam (do Thứ trưởng Bộ Kiến trúc Vũ Quý làm trưởng đoàn) để lập nhiệm vụ thiết kế và biên bản phân công, giữa hai chính phủ trong việc thiết kế, cung cấp thiết bị vật tư, cung cấp lực lượng thi công… Trong Đoàn chuyên gia Liên Xô có KTS Công huân Men-đen-xép – Viện trưởng Viện Thiết kế các công trình đặc biệt của Liên Xô. Viện trưởng Nguyễn Ngọc Chân đã tranh thủ đề nghị KTS Men – đen – xép góp ý những sơ phác Lăng Bác của ta, trong đó có sơ phác từ phác thảo của đồng chí Trường Chinh và nhận được nhiều ý kiến đóng góp quý báu. Từ đó, Ban chỉ đạo đã phát động đợt sơ phác lần hai. Trong 70 phương án lần này, có 5 phương án được trình lên Bộ Chính trị lấy ý kiến và hoàn chỉnh theo các góp ý lần cuối. Phương án của Viện Xây dựng Thiết kế Dân dụng (VNCC) từ phác thảo của đồng chí Trường Chinh được chọn. Khi này, KTS Hoàng Minh Phái là tổ trưởng tổ chuyên trách theo dõi.
Đầu tháng 3/1970, Đoàn chuyên gia Việt Nam do Viện trưởng Nguyễn Ngọc Chân làm trưởng đoàn sang Mát-xcơ-va để làm việc với Đoàn chuyên gia Liên Xô. Vào thời điểm này, phía Việt Nam bổ sung thêm KTS Đặng Việt Nga (con gái đồng chí Trường Chinh) và KTS Nguyễn Khởi đang làm nghiên cứu sinh ở Liên Xô. Đây là giai đoạn làm việc thật khó khăn vì bên Liên Xô đã đưa ra 5 bản sơ phác Lăng Bác vẽ màu sắc khá công phu và rất muốn Đoàn chuyên gia Việt Nam chọn 1 trong 5 mẫu sơ phác đó. Phía Việt Nam cũng giới thiệu bản sơ phác phương án của Việt Nam đã chọn. Hai bên vừa giữ ý kiến của mình, vừa chờ đợi sự thống nhất của bên kia. Để thuyết phục bạn, anh em trong Đoàn ngoài giờ làm việc, đã tranh thủ kể về đạo đức, tác phong, sinh hoạt của Bác cho bạn nghe. Khi nói về ngôi nhà sàn của Bác do KTS Nguyễn Văn Ninh thiết kế theo chỉ định của Bác, bạn lấy làm lạ và dần dà hiểu ra, thấy 5 phương án của bạn không phù hợp với một lãnh tụ như Bác Hồ. Sự thân mật qua thời gian càng nhiều thêm – Hướng theo yêu cầu thiết kế “Hiện đại, dân tộc, trang nghiêm, giản dị”, một hồ sơ thiết kế thống nhất giữa hai đoàn được lập ra. Đến tháng 6/1970, Đoàn chuyên gia Việt Nam về nước báo cáo với Ban chỉ đạo.
Sau đó, Đoàn chuyên gia Liên Xô sang Việt Nam lần thứ hai trình bày các phương án đã thống nhất để xét duyệt. Nhưng Ban chỉ đạo đã cho biết chưa thể duyệt được phương án vì đang xin ý kiến nhân dân trong nước, kiều bào nước ngoài. Sớm nhất cũng phải đầu tháng 11/1970 mới có thể trả lời. Ngay sau khi Đoàn chuyên gia Liên Xô về nước, ta lại phát động một đợt sáng tác nữa dựa trên cơ sở hồ sơ thiết kế thống nhất đã mang về. Chỉ sau một tháng, đã có 127 phương án, 30 phương án đã được lựa chọn và đưa ra hội nghị thảo luận. Cuối cùng, phương án sơ phác của Viện thiết kế dân dụng xây dựng (VNCC) đã nhận được nhiều ý kiến tán thành nhất.
Cuối tháng 11/1970, Đoàn chuyên gia Việt Nam mang phương án đó sang Liên Xô. Qua nhiều bàn bạc, cuối cùng bạn đã chấp nhận phương án này với một số bổ sung về kích thước theo tỷ lệ vàng. Khi Đoàn về nước, cũng là đầu 1/1971, KTS Hoàng Minh Phái được cử sang Bulgaria nghiên cứu về các phương pháp xây dựng hiện đại.
Tháng 7/1971, Đoàn chuyên gia Việt Nam sang Liên Xô lần thứ ba. Ngoài việc nắm tình hình thiết kế kỹ thuật, tham gia ý kiến để thích hợp với điều kiện Việt Nam, đoàn còn mang một số bản sơ phác đường triện trên tường (trong phòng thi hài), mô hình bằng thạch cao đường diềm chung quanh hòm kính theo bản thiết kế của họa sỹ Nguyễn Đỗ Cung. Không khí làm việc rất thân mật và cuối cùng đã hoàn chỉnh một bộ hồ sơ thiết kế kỹ thuật Lăng Bác. Cuối tháng 11/1971, Đoàn mang hồ sơ về nước bằng đường xe lửa liên vận.
Ngày 5/2/1972, Thủ tướng Chính phủ ra quyết định phân công nhiệm vụ cho các Bộ, Ngành, địa phương tham gia xây dựng Lăng Bác. Trước đó, ngày 3/1/1972, Ban phụ trách xây dựng Lăng Bác được thành lập do Phó thủ tướng Đỗ Mười làm Trưởng ban. Nhưng đúng lúc công việc bắt đầu tiến hành thì ngày 16.4.1972, Mỹ trở lại đánh phá miền Bắc. Bộ Chính trị quyết định tạm dừng xây dựng Lăng Bác.
Sau ngày Hiệp định Paris được ký kết, ngày 29/1/1973, việc xây dựng Lăng Bác đã được khởi động trở lại. Ngày 18/6/1973, tám giờ sáng, các đồng chí Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Hoàng Quốc Việt, Võ Nguyên Giáp… tiến hành nghi lễ tháo dỡ lễ đài Ba Đình cũ. Ngày 2/9/1973, Lễ khởi công xây dựng Lăng Bác đã diễn ra trang trọng.
Ngày ấy đất nước vẫn chiến tranh, kinh tế còn khó khăn nhưng với tấm lòng kính yêu Bác, cả nước dồn công của cho công việc dựng xây. Cát được lấy từ suối Kim Bôi ở Hòa Bình, đá cuội lấy từ suối Sơn Dương - Chiêm Hóa, đá nhồi, đá hồng ngọc từ Thanh Hóa, đá hoa, cẩm thạch từ Chùa Thầy và đá đỏ, đá hoa cương từ Ngũ Hành Sơn, đá ngọc từ Cao Bằng, cùng 16 loại gỗ quý ở dọc đường Trường Sơn, xi măng mác cao thay vì nhập từ Liên Xô thì được cải tiến sản xuất trong nước,...để kịp tiến độ thi công trong 3 năm ( 1973-1975). Ngoài nhiệm vụ thiết kế và giám sát tác giả quá trình xây lăng, VNCC được giao nhiệm vụ thiết kế khu vực quanh Lăng Bác, trong đó có cả khu tập kết viếng Lăng Bác.
Câu chuyện không mấy người biết về bản thiết kế Lăng Bác – một công trình kiến trúc đặc biệt đã trở thành một kỷ niệm khó phai trong cuộc đời làm nghề kiến trúc của các KTS thế hệ đầu tiên của VNCC. Thời gian qua mau, những câu chuyện đời, chuyện nghề như thế đã được các thế hệ tiếp thep kể bằng những công trình – tác phẩm mới trên khắp vùng miền tổ quốc, tạo nên diện mạo của đất nước hôm nay…
Source: Thụy Kha và KTS Hoàng Minh Phái (nguyên Giám đốc Văn phòng Dự án - VNCC, KTS Nguyễn Thúc Hoàng - nguyên Phó Giám đốc VNCC)
